Το ταπεινό αυγό……
«Υπάρχουν μέρες που ζηλεύω τις κότες μου: όταν διψώ για έναν σκοπό τόσο τέλειο όσο ένα καθημερινό αυγό». Barbara Kingsolver
«Αν ένα βότσαλο ή ένα αυγό μπορεί να απολαμβάνεται μόνο για το σχήμα του, τότε αυτό αποτελεί ένα βήμα προς την πραγματική εκτίμηση της γλυπτικής». Barbara Hepworth
Η σημερινή ανάρτηση αφορά τα αυγά: πασχαλινά αυγά, αλλά και μεταφορές και συμβολισμοί αυγών στη μυθολογία, την τέχνη, τη λογοτεχνία, την ψυχανάλυση και την ψυχολογία.
Το τέλειο, ταπεινό αυγό έχει χρησιμεύσει ως ένα παγκόσμιο σύμβολο της ζωής, της γονιμότητας και της γέννησης, του εαυτού ή του ατόμου, της ολότητας, της ελπίδας, της ένωσης του αρσενικού και του θηλυκού, της αγνότητας, της ευθραυστότητας, του μη εκκολαπτόμενου δυναμικού, του μετασχηματισμού, της θνησιμότητας και της αναγέννησης, του κατεστημένου. Το αυγό έχει συνδεθεί με τη φωλιά και την φροντίδα, τη μήτρα της μητέρας και το καταφύγιο της εστίας, κι επίσης χρησιμοποιείται από στην κοινότητα LGBTQ+. Στην αναπαραγωγική ιατρική, ο όρος αυγά αναφέρεται στα θηλυκά αναπαραγωγικά κύτταρα / ωάρια. Οι βασικές τροφές, συμπεριλαμβανομένων των αυγών, είχαν πάντα πολιτικό βάρος κι έχουν χρησιμοποιηθεί ως μέτρο οικονομικής σταθερότητας ή πληθωρισμού. Οι πολιτικοί συχνά χρησιμοποιούν τα αυγά για να αναφερθούν στο κόστος ζωής. Ωστόσο, τα αυγά ή μάλλον η ρίψη αυγών, γνωστή ως egging, μια πρακτική που φαίνεται να υπάρχει τουλάχιστον από τον Μεσαίωνα, έχει επίσης χρησιμοποιηθεί ως μορφή πολιτικής διαμαρτυρίας.
Πασχαλινά αυγά
Τα αυγά χρησιμοποιούνται την περίοδο του Πάσχα σε πολλά μέρη του κόσμου. Θα ξεκινήσω με την ελληνική πασχαλινή παράδοση του βλαψίματος κόκκινων αυγών (και άλλων χρωμάτων πιο πρόσφατα). Το κόκκινο αντιπροσωπεύει το αίμα του Ιησού και το αυγό τον σφραγισμένο τάφο από τον οποίο αναστήθηκε. Κατά τη διάρκεια των πασχαλινών γευμάτων, οι άνθρωποι τσουγκρίζουν αυγά και ανταλλάσσουν πασχαλινές ευχές. Το τελευταίο άτομο που έχει ένα άθικτο αυγό είναι ο τυχερός. Το τσούγκρισμα αυγών συνηθίζεται σε πολλές χώρες της Ευρώπης και αλλού. Στη Νότια Λουϊζιάνα, για παράδειγμα, είναι σύνηθες ο νικητής να τρώει τα αυγά των ηττημένων σε κάθε γύρο. Εκτός από το τσούγκρισμα των αυγών, υπάρχουν και άλλα πασχαλινά παιχνίδια ή δραστηριότητες που περιλαμβάνουν αυγά. Στη Γερμανία χορεύουν ανάμεσα στα αυγά προσπαθώντας να μην τα πατήσουν και είναι επίσης σύνηθες να διακοσμούν δέντρα με αυγά. Τα σοκολατένια αυγά (και τα λαγουδάκια ή τα απειλούμενα με εξαφάνιση μπίλμπι (μαρσιποφόρο θηλαστικό) στην Αυστραλία) είναι επίσης δημοφιλή, ειδικά μεταξύ των παιδιών, σχεδόν παγκοσμίως πλέον. Πιστεύεται ότι τα σοκολατένια αυγά εμφανίστηκαν για πρώτη φορά στην αυλή του Λουδοβίκου ΙΔ΄ στις Βερσαλλίες τον 18ο αιώνα. Στην Αργεντινή, τη Χιλή, τη Βραζιλία, την Ουρουγουάη και την Παραγουάη, τα κούφια σοκολατένια αυγά, γνωστά ως Ovos de Páscoa ή Huevos de Páscua (πασχαλινά αυγά), είναι δημοφιλή και καταναλώνονται στην Πασχαλινή περίοδο. Σε πολλές χώρες, τα παιδιά ασχολούνται με το κυνήγι σοκολατένιων αυγών και το κύλισμα αυγών στις πλαγιές των λόφων.
Υποστηρίζεται ότι το έθιμο του πασχαλινού αυγού μπορεί να εντοπιστεί στους πρώτους Χριστιανούς της Μεσοποταμίας και από εκεί εξαπλώθηκε στην Ανατολική Ευρώπη μέσω των Ορθόδοξων εκκλησιών κι αργότερα σε άλλα μέρη της Ευρώπης μέσω των Καθολικών ή / και Προτεσταντικών εκκλησιών. Ο καθηγητής κοινωνιολογίας Kenneth Thompson γράφει για την εξάπλωση του πασχαλινού αυγού σε όλο τον Χριστιανισμό: «…η χρήση των αυγών το Πάσχα φαίνεται να προήλθε από την Περσία στις Ελληνοχριστιανικές Εκκλησίες της Μεσοποταμίας, από εκεί στη Ρωσία και τη Σιβηρία μέσω του Ορθόδοξου Χριστιανισμού. Από την Ελληνική Εκκλησία το έθιμο υιοθετήθηκε είτε από τους Ρωμαιοκαθολικούς είτε από τους Προτεστάντες και στη συνέχεια εξαπλώθηκε σε όλη την Ευρώπη».
Η πρακτική της διακόσμησης αυγών χρονολογείται από την αρχαιότητα και αυγά χαραγμένα ή διακοσμημένα έχουν βρεθεί στην Αίγυπτο, τη Μεσοποταμία και την Κρήτη, όπου τα αυγά συνδέονταν με την αναγέννηση, και χρυσά ή ασημένια αυγά τοποθετούνταν σε τάφους στην Αίγυπτο και αλλού. Η παράδοση του βαψίματος και της διακόσμησης αυγών με ποικίλους τρόπους (για παράδειγμα, στην Ουκρανία και σε άλλες χώρες της Ανατολικής Ευρώπης τα σχέδια στα αυγά είναι ζωγραφισμένα με κερί μέλισσας) είναι κοινή στις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες, καθώς και σε πολλά άλλα μέρη του κόσμου.
Αυγά στη μυθολογία
Στους περισσότερους αρχαίους πολιτισμούς, το αυγό είναι ένα μυθολογικό μοτίβο που αντιπροσωπεύει την πηγή της δημιουργίας, περιέχοντας τον σπόρο από τον οποίο ξεπήδησε η ζωή. Υποστηρίζεται ότι το παλαιότερο μυθολογικό μοτίβο του αυγού είναι το κοσμικό αυγό, το οποίο υποδηλώνει ότι το σύμπαν δημιουργήθηκε μέσω της εκκόλαψης ενός αυγού. Αυτή η ιδέα ίσως καταγράφηκε για πρώτη φορά γύρω στο 1500 π.Χ. σε σανσκριτικά κείμενα και υπάρχει σε μύθους της Κίνας, της Αυστραλίας, της Ελλάδας, κι αλλού. Στην Κίνα πίστευαν ότι το κοσμικό αυγό χωρίστηκε στα δυο για να γεννήσει τον Ουρανό και τη Γη. Τα αυγά ήταν επίσης σύμβολο γιορτής και διακοσμούνταν, μοιράζονταν και τρώγονταν κατά την εαρινή ισημερία, στην Περσική Αυτοκρατορία. Στην Αυστραλία, το αυγό του εμού έχει σημαντική πολιτιστική σημασία στον πολιτισμό των Αβορίγινων Αυστραλών.
Στην αρχαία Ελλάδα, το ορφικό αυγό, που πήρε το όνομά του από τον Ορφέα, μουσικό και ποιητή στην ελληνική μυθολογία, που συχνά απεικονίζεται με ένα φίδι τυλιγμένο γύρω του, αντιπροσώπευε την κοσμικό ασημένιο αυγό που είχε δημιουργηθεί από τον Κρόνο και είχε επωασθεί από ένα φίδι αρχή του κόσμου. Στην ορφική παράδοση, ο Φάνης, μια ανδρόγυνη θεότητα, γεννήθηκε από το. Επίσης στην Ελλάδα έχουν βρεθεί μορφές του Διονύσου που κρατούν ένα αυγό, και στο Μουσείο Κανελλόπουλου στην Αθήνα, για παράδειγμα, μπορεί κανείς να δει μια πήλινη προτομή που κατασκευάστηκε σε βοιωτικό εργαστήριο του 4ου αιώνα π.Χ., η οποία αναπαριστά έναν ηλικιωμένο Διόνυσο να κρατάει έναν κάνθαρο στο ένα χέρι και ένα αυγό στο άλλο. Το αυγό ίσως να συμβόλιζε τη γονιμότητα, αν και μπορεί να σχετίζεται και με χθόνια στοιχεία της λατρείας του Διονύσου. Στην Eλληνική φιλοσοφία, το αυγό χρησιμοποιείτο ως μεταφορά για να αναπαραστήσει πτυχές της πραγματικότητας. Το κέλυφος αντιπροσώπευε το βασίλειο της λογικής, το πλαίσιο για τη γνώση και τη συλλογιστική, το ασπράδι του αυγού αντιπροσώπευε τον φυσικό κόσμο και τη μελέτη της φύσης, κι ο κρόκος συμβόλιζε την ηθική.
Αυγά στην τέχνη
Τα αυγά έχουν επίσης χρησιμοποιηθεί, σκαλιστεί ή απεικονιστεί από πολλούς καλλιτέχνες ανά τους αιώνες, από την Παναγία του Αυγού του Pierro della Fransesca, μέχρι τον διάσημο τρίπτυχο πίνακα του Hieronymous Bosch, Ο Κήπος των Γήινων Απολαύσεων, όπου οι κριτικοί έχουν υποστηρίξει ότι το αιωρούμενο, μη εκκολαφθέν αυγό είναι σύμβολο ανεκπλήρωτης ελπίδας ή δυναμικού, και από τον Paul Cezanne μέχρι τον Andy Warhol, από την Victoria Hodgett και την Αυτοπροσωπογραφία με Τηγανητά Αυγά της Sarah Lucas, μέχρι το γλυπτό Φιλί του Αυγού του Gabriel Orozco. Ένας καλλιτέχνης που χρησιμοποίησε κατ’ επανάληψη το αυγό, στους πίνακες και τις αρχιτεκτονικές του κατασκευές, είναι ο Σαλβαδόρ Νταλί. Το παρακάτω απόσπασμα προέρχεται από την ιστοσελίδα του Νταλί (https://www.salvadordali.com/art-symbolism-hidden-meanings/)
«Σε αντίθεση με τον νοσηρό συμβολισμό των μυρμηγκιών, τα αυγά στο έργο του Νταλί αντιπροσωπεύουν την ελπίδα, την αγάπη και την υπόσχεση μιας νέας ζωής. Αυτό το σύμβολο είχε ιδιαίτερη σημασία για τον καλλιτέχνη, ο οποίος συνέδεε τα αυγά με την προγεννητική ύπαρξη και το ενδομήτριο σύμπαν. Το σκληρό κέλυφος του αυγού, που προστατεύει το μαλακό εσωτερικό, ευθυγραμμιζόταν τέλεια με τη γοητεία που ασκούσαν στον Νταλί οι αντιθέσεις μεταξύ δύναμης και ευαλωτότητας. Αυτός ο συμβολισμός επεκτείνεται στη σχέση του με τη σύζυγο και μούσα του, Γκάλα, της οποίας την προστατευτική παρουσία συχνά συνέκρινε με το κέλυφος ενός αυγού που προστατεύει το πολύτιμο περιεχόμενο στο εσωτερικό του. Τα αυγά φέρουν επίσης χριστιανικό συμβολισμό, που αντιπροσωπεύουν την ανάσταση και την πνευματική αναγέννηση. Για τον Νταλί, ο οποίος διατήρησε μια πολύπλοκη σχέση με τον Καθολικισμό σε όλη του τη ζωή, τα αυγά χρησίμευαν ως γέφυρα μεταξύ της προσωπικής ψυχολογίας και της θρησκευτικής εικονοποιίας».
Η μεταφορά του αυγού στην ψυχολογία και την ψυχανάλυση
Η μεταφορά του αυγού στην ψυχολογία είναι ένα πολύπλευρο σύμβολο που μπορεί να αντιπροσωπεύει πολλά πράγματα. Από την οπτική γωνία του Γιούνγκ, το αυγό συμβολίζει τον Εαυτό, το σύνολο του ψυχικού κόσμου που αγωνίζεται για εξατομίκευση και ολότητα. Υποστηρίζεται ότι στα όνειρα ή στη συμβολική εργασία ένα άθικτο αυγό μπορεί να αντιπροσωπεύει λανθάνουσες δυνατότητες και ικανότητες, ενώ ένα σπασμένο αυγό αντιπροσωπεύει αλλαγή και ψυχολογική ανάπτυξη. Γενικότερα, σε θεραπευτικά πλαίσια, το άθικτο αυγό αντιπροσωπεύει προστατευμένη δυνατότητα και το σπασμένο αυγό την απαραίτητη ρήξη που σπάει την αντίσταση του εγώ και επιτρέπει βαθύτερη αυτογνωσία, αλλαγή και ανάπτυξη. Έχει υποστηριχθεί ότι όταν ένα αυγό σπάσει από μια εσωτερική δύναμη αντιπροσωπεύει εσωτερικά κινητοποιημένη αλλαγή, και όχι αλλαγή που επιβάλλεται από εξωτερικές δυνάμεις ή πίεση.
Στη Αμμοθεραπεία / Sandplay, το αυγό μπορεί να αντιπροσωπεύει το δοχείο του ασυνείδητου νου, ο οποίος περιέχει τόσο φόβους και τραυματικά γεγονότα όσο και ικανότητες και τη δυνατότητα για αλλαγή και ανάπτυξη. Ο εσωτερικός κόσμος του ατόμου αντανακλάται στον δίσκο με την άμμο, καθώς τα λιγότερο συνειδητά μέρη μας γίνονται ορατά. Η εργασία με την άμμο είναι παρόμοια με την εργασία με ονειρικές εικόνες, αλλά σε αντίθεση με το όνειρο, είναι τρισδιάστατη και συγκεκριμένη, κι επίσης, η εικόνα δεν ξεθωριάζει όπως στα όνειρα, οπότε επιτρέπεται στο άτομο να αποκτήσει μεγαλύτερη επίγνωση των εσωτερικών συγκρούσεων και άλλων σημαντικών υλικών και δυναμικών.
Στην ψυχαναλυτική προσέγγιση, το ασυνείδητο έχει αναφερθεί ως ένα καλάθι με αυγά. Με άλλα λόγια, το καλάθι συμβολίζει την ψυχή του ατόμου που περιέχει αναμνήσεις, φαντασιώσεις, καταπιεσμένα γεγονότα και αποσυνδεδεμένες σχεσιακές διαδικασίες, οι οποίες μέσω τεχνικών όπως ο ελεύθερος συνειρμός ή η ερμηνεία μπορούν να ανακαλυφθούν, να υποστούν επεξεργασία και να ενσωματωθούν. Έτσι, αν και το περιεχόμενο του ασυνείδητου μυαλού μας μπορεί να είναι «θαμμένο» ή να μην είναι ορατό στην άμεση παρατήρηση, μέσω της «ανάκτησης των αυγών», μέρη της εμπειρίας ή της προσωπικότητάς μας μπορούν να έρθουν σε συνειδητή επίγνωση για επεξεργασία και ενσωμάτωση. Αυτή η διαδικασία διευκολύνεται καλύτερα μέσω των αλληλεπιδράσεων ατόμου-ψυχαναλυτή, όπου «θαμμένο» υλικό ή άλυτα ζητήματα συν-δημιουργούνται μέσω της εκδραμάτησης (enactment) εντός της θεραπευτικής σχέσης. Αυτή η προσέγγιση έχει μια πιο σχεσιακή κατανόηση και είναι κάπως διαφορετική από την παραδοσιακή άποψη του ασυνείδητου ως ένα «καλάθι με αυγά» που πρέπει να ανακαλυφθεί και να ερμηνευτεί από τον αναλυτή. Εδώ, το ασυνείδητο υλικό είναι μια συν-δημιουργημένη, αποσυνδεδεμένη σχεσιακή διαδικασία που μεταφέρεται στην παρούσα στιγμή μέσω της εκδραμάτησης εντός του θεραπευτικού πλαισίου.
Η Margaret Mahler (1897-1985), ψυχαναλύτρια, η οποία γεννήθηκε στην Ουγγαρία και το 1938 μετακόμισε στις ΗΠΑ, χρησιμοποίησε τον όρο «αυγό» για να περιγράψει τα δύο πρώτα στάδια ανάπτυξης ενός παιδιού. Στη Φυσιολογική Αυτιστική Φάση (από τη γέννηση έως τον 1ο μήνα) τα μωρά ζουν σαν μέσα στο δικό τους κέλυφος αυγού, που είναι σαν ένα φράγμα μεταξύ του μωρού και του έξω κόσμου, και στη συνέχεια στη Φυσιολογική Συμβιωτική Φάση (2 έως 5 μήνες), το αυγό επεκτείνεται για να συμπεριλάβει τη μητέρα, και συμβαίνει μια συμβιωτική ένωση μωρού και φροντιστή, όπου το βρέφος αισθάνεται ένα με τη μητέρα. Η Mahler χρησιμοποίησε τον όρο «εκκόλαψη» για να περιγράψει την ανάδυση από αυτό που πίστευε ότι ήταν η αυτό-απορρόφηση αυτών των πρώιμων φάσεων, όταν το μωρό αποκτά μεγαλύτερη επίγνωση και ενδιαφέρον για τον κόσμο γύρω του.
Ο Ρομπέρτο Ασατζιόλι / Roberto Assagioli (1888-1974) ήταν Ιταλός ψυχίατρος, πολυμαθής και πρωτοπόρος στην ανθρωπιστική και υπερπροσωπική ψυχολογία, ο οποίος ίδρυσε ένα ολιστικό και ανθρωπιστικό ψυχολογικό μοντέλο γνωστό ως Ψυχοσύνθεση, το οποίο αντιλαμβάνεται την εσωτερική ψυχική μας ζωή ως μια πάλη μεταξύ αντικρουόμενων δυνάμεων, ενοποιημένων από ένα οργανωτικό κέντρο. Λόγω των ανθρωπιστικών του αντιλήψεων και της εβραϊκής καταγωγής του φυλακίστηκε από το καθεστώς του Μουσολίνι. Οι ιδέες και η προσέγγισή του έχουν επηρεάσει την ψυχολογία και την ψυχοθεραπεία, το κίνημα ανάπτυξης του ανθρώπινου δυναμικού (human potential movement) στη Βόρεια Αμερική, την δεκαετία του 60, και το χώρο της αυτοβοήθειας. Ο Ασατζιόλι προσπάθησε να αναπτύξει μια πολυδιάστατη άποψη για την ανθρώπινη προσωπικότητα ενσωματώνοντας την επιστήμη, ψυχαναλυτικές και υπαρξιακές ιδέες, τον Στωικισμό του Επίκτητου, ποικίλες θρησκευτικές και πνευματικές αντιλήψεις της εποχής του, την αστρολογία και άλλα. Κάποιοι έχουν υποστηρίξει ότι η Ψυχοσύνθεση είναι μια προσέγγιση που έχει καταφέρει να συνθέσει τους φαινομενικά αντικρουόμενους κλάδους της επιστήμης και της θρησκείας, ενώ υπάρχουν κι εκείνοι που πιστεύουν ότι υπάρχουν αδυναμίες στο μοντέλο, και ότι η άντληση ιδεών από τόσα πολλά πεδία και προσεγγίσεις έχει οδηγήσει, θα μπορούσε κανείς να πει, σε μια όχι πολύ καλά δομημένη θεωρία που στερείται επαρκή εμπειρικών στοιχείων.
Εν ολίγοις, ο Ασατζιόλι ανέπτυξε το Διάγραμμα του Αυγού σε μια προσπάθεια να χαρτογραφήσει την πολυδιάστατη φύση της ανθρώπινης ψυχής και τα διαφορετικά επίπεδα συνείδησης. Θεωρούσε το Διάγραμμα του Αυγού ως ένα σπίτι με πολλούς ορόφους, και σε αντίθεση με τον Φρόυντ, ο οποίος επικεντρώθηκε περισσότερο στο υπόγειο, η ψυχοσύνθεση ενδιαφέρεται για ολόκληρο το σπίτι. Ακόμη πίστευε ότι τείνουμε να δίνουμε μεγαλύτερη προσοχή στα υψηλότερα επίπεδα συνείδησης και αναφέρθηκε στον «ανελκυστήρα» που χτίζουμε για να έχουμε πρόσβαση σε όλα τα επίπεδα της προσωπικότητάς μας. Το Διάγραμμα του Αυγού περιλαμβάνει το κατώτερο, μεσαίο και ανώτερο ασυνείδητο, το πεδίο της συνείδησης ή συνειδητή επίγνωση [το μέρος της προσωπικότητάς μας που περιέχει αυτό που έχουμε άμεση επίγνωση σε κάθε δεδομένη στιγμή, όπως σκέψεις, συναισθήματα, αισθήσεις, παρορμήσεις ή επιθυμίες, τις οποίες είμαστε σε θέση να παρατηρήσουμε, να κρίνουμε και να αναλύσουμε], τον Εαυτό, το συλλογικό ασυνείδητο, τη γέφυρα της συνείδησης και τον Υπερπροσωπικό Εαυτό
Βασικά, η κατώτερη (βασική) συνείδηση αντιστοιχεί σε αυτό που αναφέρεται στην ψυχολογία ως ασυνείδητο και αντιπροσωπεύει το μέρος της ψυχής που συντονίζει τις αυτόνομες διεργασίες και τις σωματικές λειτουργίες. Η σωματική μας ευεξία, η δίψα, η πείνα, οι επιθυμίες και οι ενστικτώδεις παρορμήσεις μας αναδύονται από αυτό το μέρος της συνείδησης και, είτε το γνωρίζουμε είτε όχι, επηρεάζουν τις συμπεριφορές και τις επιλογές μας. Αυτό το μέρος της συνείδησής μας είναι το θεμέλιο της προσωπικότητάς μας και ζωτικής σημασίας για τη ζωή μας, μια πηγή της παιχνιδιάρικης και δημιουργικής μας διάθεσης και της ικανότητάς μας να επιβιώνουμε. Εδώ αποθηκεύονται απωθημένα υλικά, πρώιμες τραυματικές εμπειρίες ή φαντασιώσεις, τα οποία μπορούν όλα να επανενεργοποιηθούν από τρέχοντα γεγονότα. Συχνά βιώνουμε την επανενεργοποίηση αυτού του παλιού υλικού ως άγχος, φόβο, ντροπή, οργή ή άλλα συναισθήματα και αναστολές. Είναι ως επί το πλείστον χωρίς λέξεις και οι πληροφορίες μπορούν να βιωθούν μέσω εικόνων συμβόλων ή αισθήσεων και είναι πάντα ενεργό. Αν είμαστε πολύ αποκομμένοι από αυτή την πτυχή του εαυτού μας, αυτό μπορεί να οδηγήσει σε ψυχολογικά προβλήματα, άγχος, φοβίες, εμμονές, νευρώσεις, κ.λπ. Ανεπίλυτα ζητήματα σχετικά με την ασφάλεια τείνουν να χρωματίζουν τις συμπεριφορές και τις αποφάσεις μας, κι εκδηλώνονται ως λιγότερο ώριμοι τρόποι ύπαρξης, σαμποτάζ του εαυτού, εθισμοί, επιθετικότητα. Η επεξεργασία και η ενσωμάτωση αυτού του υλικού μας επιτρέπει να είμαστε πιο στοχαστικοί και να έχουμε μεγαλύτερη αυτογνωσία.
Η μεσαία συνείδηση είναι αυτό που θα μπορούσαμε να ονομάσουμε ξύπνια συνείδηση, οι εύκολα ανακτήσιμες αναμνήσεις, συναισθήματα και σκέψεις. Εδώ λαμβάνει χώρα το μεγαλύτερο μέρος της εμπειρίας μας από τον κόσμο και οι πληροφορίες μπορούν εύκολα να μεταφραστούν σε γλώσσα, κι εδώ αποθηκεύουμε την συνειδητή εικόνα του εαυτού και της ταυτότητά μας, το αίσθημα του ανήκειν, καθώς και τις προκλήσεις που πηγάζουν από τραύματα και δύσκολες εμπειρίες στην εφηβεία. Εδώ περιλαμβάνονται οι πτυχές της συνείδησής μας που σχετίζονται με την αίσθηση της αυταξίας και της αυτοεκτίμησης, τις σχέσεις μας, τις συνειδητές ή λιγότερο συνειδητές αξίες και ιδέες που έχουμε για τη ζωή ως αποτέλεσμα της ανατροφής και εκπαίδευσής μας, των κοινωνικών προσδοκιών και του δημόσιου λόγου. Είναι αυτό το μέρος της συνείδησης που μας βοηθά να αναπτύξουμε μια πορεία στη ζωή, και μέρος της επιθυμίας μας να αυτοπραγματωθούμε και να εκπληρώσουμε περισσότερο τις δυνατότητές μας μπορεί επίσης να βρίσκεται σε αυτό το πεδίο της συνείδησης.
Σύμφωνα με τον Assagioli, η ανώτερη συνείδηση αντιπροσωπεύει τις ανώτερες φιλοδοξίες και τα συναισθήματά μας, όπως η αλτρουιστική αγάπη, το θάρρος ή η αίσθηση αλληλοστήριξης. Αυτή η κατάσταση μπορεί να βιωθεί πιο εύκολα όταν βιώνουμε τον εαυτό μας ως μέρος από κάτι μεγαλύτερου από τον ατομικό μας εαυτό, είτε πρόκειται για οικογένεια, κοινότητα, ομάδα, κοινωνία, τέχνη, θρησκεία, σύμπαν ή αυτό που ο Maslow ονόμασε «εκστατικές εμπειρίες». Η ανώτερη συνείδησή μας μας ωθεί να εκφράσουμε περισσότερο τον πιο αληθινό μας εαυτό, κι επίσης διευρύνει την αίσθηση του εαυτού μας. Είναι αυτή η περιοχή της συνείδησης που μας επιτρέπει να βιώνουμε έμπνευση και ηρωικές φιλοδοξίες για πράγματα όπως η δικαιοσύνη, τα ανθρώπινα δικαιώματα, η ελευθερία, η ισότητα, κλπ. Αυτή η κατάσταση συνείδησης δεν είναι ισοδύναμη με το υπερεγώ του Freud, η οποία αντανακλά τους ηθικούς νόμους που ορίζονται πολιτισμικά και εσωτερικεύονται κατά την παιδική μας ηλικία ως μέρος της κοινωνικοποίησής μας. Ο Assagioli πίστευε ότι το υπερεγώ είναι σε κάποιο βαθμό ενδοβλημένο από τις εντολές και τις απαγορεύσεις των γονέων και μπορεί συχνά να συντηρείται από τον φόβο της τιμωρίας, αλλά η εμπειρία της ανώτερης συνείδησης δεν συνδέεται με τον φόβο και την επιθετικότητα. Αντίθετα, αυτό το επίπεδο συνείδησης διαμορφώνεται από μια καθολικότερη ηθική κι ενδιαφέρον για τους άλλους, καθώς και από την ικανότητα να φροντίζουμε και να ανησυχούμε για κάτι περισσότερο από τον εαυτό μας ή τα άμεσα αγαπημένα μας πρόσωπα. Μπορούμε να παραμείνουμε χωρίς επίγνωση αυτού του επιπέδου συνείδησης, αλλά είναι διαθέσιμη σε εμάς και μέσω άλλων επιπέδων συνείδησης, ειδικά όταν είμαστε σχετικά απαλλαγμένοι από το άγχος της επιβίωσης.
Το συλλογικό ασυνείδητο σχηματίζεται από τις ιδέες και τα κοινωνικά πλαίσια στα οποία βρισκόμαστε και είναι ο τόπος ιδεών, εικόνων, συμβόλων και εμπειριών της ανθρωπότητας. Υποστηρίζεται ότι το συλλογικό ασυνείδητο αντιπροσωπεύει το περιβάλλον μας μέσω κάθε εμπειρίας και επαφής που έχουμε με αυτό. Μέσω της εκπαίδευσης ή άλλων μέσων μπορούμε να συνειδητοποιήσουμε πώς όλοι ταυτιζόμαστε με πεποιθήσεις και συμπεριφορές ή χαρακτηριστικά στο οικογενειακό μας περιβάλλον και στις ευρύτερες κοινωνικές ομάδες.
Το προσωπικό κέντρο της ταυτότητας (PCI), που ονομάζεται «εγώ» / Ι σε άλλες προσεγγίσεις, είναι η ολοκληρωμένη και συνεχής αίσθηση της ύπαρξης που είναι διακριτή, αλλά όχι ξεχωριστή από τις μεταβαλλόμενες πτυχές της ύπαρξής μας. Είναι μια δυναμική εμπειρία και καθώς ενσωματώνουμε περισσότερες πτυχές του εαυτού μας, βιώνουμε περισσότερο το προσωπικό κέντρο της ταυτότητας μας και μπορούμε να παρατηρήσουμε πτυχές της εμπειρίας μας χωρίς απαραίτητα να ταυτιζόμαστε υπερβολικά με οποιαδήποτε μεμονωμένη εμπειρία. Ο Assagioli τοποθετεί τον Εαυτό (ή Παρατηρητή), ένα μέρος «καθαρής συνείδησης» στο κέντρο της προσωπικότητας που περιβάλλεται από ένα πεδίο συνείδησης, στο κέντρο του διαγράμματος. Οι περισσότεροι από εμάς ταυτιζόμαστε με το περιεχόμενο της συνείδησής μας, τις σκέψεις και τα συναισθήματά μας για παράδειγμα, και δεν κάνουμε διάκριση μεταξύ της συνείδησης καθαυτό και του περιεχομένου της. Έτσι, αντί να λέμε ότι είμαστε θυμωμένοι ή φοβισμένοι, θα ήταν πιο ακριβές ή χρήσιμο να πούμε ότι βιώνω θυμό, φόβο ή πόνο αυτή τη στιγμή. Με αυτόν τον τρόπο μπορεί να διευρυνθεί η οπτική μας, ν’ αυξηθεί η αυτενέργεια μας, καθώς δημιουργείται ένα πιο σταθερό κέντρο παρατήρησης που μας επιτρέπει να μην ταυτιστούμε με το περιεχόμενο της συνείδησής μας, αυξάνοντας έτσι την ικανότητά μας να είμαστε παρόντες, να είμαστε πιο αυθεντικοί και να επεξεργαζόμαστε καλύτερα ό,τι είναι σημαντικό ή ότι ανασύρεται από στιγμή σε στιγμή. Ως αποτέλεσμα, αποκτούμε μεγαλύτερο έλεγχο στις εμπειρίες και τη λήψη αποφάσεων. Σε αυτό το μοντέλο, το προσωπικό κέντρο της ταυτότητας θα μπορούσε να θεωρηθεί ως μια πιο ρευστή αντανάκλαση του πλήρους δυναμικού του Εαυτού.
Σύμφωνα με τον Assagioli, ο Υπερπροσωπικός Εαυτός υπάρχει πάνω από την προσωπική συνείδηση του «εγώ» και θεωρείται ως ο ανώτερος πνευματικός πυρήνας ενός ατόμου. Τοποθετεί τον υπερπροσωπικό αυτό εαυτό στην κορυφή του διαγράμματος για να δείξει την κατεύθυνση της πιθανής, αλλά όχι αναπόφευκτης, επέκτασης της προσωπικής συνείδησης προς μια διαπροσωπική. Διακρίνει μεταξύ των κατώτερων επιπέδων συνείδησης (βιολογικές παρορμήσεις και άλυτα τραύματα και συμπλέγματα) και του υπερσυνειδητού, πάνω από το συνηθισμένο επίπεδο συνείδησης, και της πηγής, όπως το έβλεπε ο Assagioli, των ανώτερων ανθρώπινων λειτουργιών, συμπεριφορών και δραστηριοτήτων μας, της επιθυμίας μας για νόημα στη ζωή, της ιδιοφυΐας και των αυθεντικών αξιών και ικανοτήτων μας για δημιουργία, τέχνη, επιστημονική εργασία, ανθρωπιστική προσφορά, και ούτω καθεξής.
Το μοντέλο του Assagioli έχουν επηρεάσει τα πεδία της ψυχολογίας και της ψυχοθεραπείας, αλλά ορισμένες από τις υποθέσεις του έχουν επικριθεί, κάτι που θα ήταν αναμενόμενο, καθώς έχει αντλήσει και συνθέσει γνώσεις από τόσους πολλούς κλάδους και τρόπους αντίληψης της ζωής, όπως η επιστήμη και οι κλινικές παρατηρήσεις, η ψυχανάλυση, η ανθρωπιστική και υπερπροσωπική ψυχολογία, ο στωικισμός, η παραψυχολογία και η αστρολογία, αναπόδεικτες μυστικιστικές και μεταφυσικές υποθέσεις, δυτικές και ανατολικές θρησκείες. Έτσι, παρόλο που η προσπάθειά του να δημιουργήσει ένα πολύπλευρο, ολοκληρωμένο μοντέλο εκτιμάται θετικά, και πολλές από τις θεραπευτικές παρεμβάσεις και τα εργαλεία του για προσωπική ανάπτυξη και θεραπεία θεωρούνται πολύτιμα και αποτελεσματικά, ορισμένοι από τους ισχυρισμούς του έχουν αμφισβητηθεί. Ο ίδιος ο Assagioli γνώριζε ότι η εννοιολογική του προσέγγιση για την ανθρώπινη ψυχή (η οποία είναι μια διαρκώς μεταβαλλόμενη και δυναμική διαδικασία) δεν ήταν τέλεια ή οριστική, επειδή το Διάγραμμα του Αυγού παρείχε μια «δομική, στατική, σχεδόν «ανατομική» αναπαράσταση της εσωτερικής μας συγκρότησης, ενώ παραλείπει τη δυναμική της πτυχή, η οποία είναι η πιο σημαντική και ουσιαστική (1975)».
Οι ιδέες του, για παράδειγμα, για τον Ανώτερο Εαυτό ή τον Υπερπροσωπικό Εαυτό πάνω από τον προσωπικό εαυτό, ο οποίος υπάρχει ανεξάρτητα από τη σωματική ή εγκεφαλική δραστηριότητα, έχουν επικριθεί ως μη έχοντας εμπειρικές αποδείξεις, και ως διφορούμενες και μη επαληθευμένες μεταφυσικές υποθέσεις παρά ως ψυχολογικά δεδομένα. Θα μπορούσε κανείς να υποστηρίξει ότι ως νοητικές κατασκευές του νου είναι χρήσιμες μεταφορές και θεραπευτικά εργαλεία, αλλά όχι πραγματικές οντότητες. Έχει επίσης υποστηριχθεί ότι η υπερβολική εστίασή του σε έναν ανώτερο εαυτό και στις υψηλότερες δυνατότητες μας μπορεί να παρακάμψει τυχόν τραύματα ή άλλες ανεπίλυτες δυσκολίες της ανθρώπινης υπόστασής μας που απαιτούν προσοχή. Μερικοί άνθρωποι εντός του χώρου της ψυχοσύνθεσης έχουν εγκαταλείψει την έννοια ενός Ανώτερου Εαυτού. Επιπλέον, οι ισχυρισμοί του Assagioli για ένα «εγώ» που είναι ένα κέντρο «καθαρής συνείδησης» και για έναν ανεξάρτητο παρατηρητή που έχει επίγνωση του περιεχομένου της συνείδησής μας, ενώ μπορεί να είναι χρήσιμες στη θεραπεία ως νοητικές κατασκευές, μια γνωστική επιστημονική προσέγγιση θα υποστήριζε ότι ο εαυτός δεν είναι ένα στατικό κέντρο, αλλά μια δυναμική δέσμη νευρωνικών διεργασιών, εμπειριών και αναμνήσεων, ενσωματωμένων και δυναμικά αλληλοεπιδρώντων με το περιβάλλον. Επιπλέον, έχουν αμφισβητηθεί οι απόψεις του ότι η νοηματοδότηση, η δημιουργικότητα, ο αλτρουισμός και η ηθική δεν μπορούν να υπάρξουν σε μια φυσιοκρατική βάση χωρίς την προϋπόθεση ενός πνευματικού υπερσυνειδητού ή την ανάγκη να κάνει κάποιος ένα πνευματικό ταξίδι.
Το The Trauma Egg / Αυγό του Τραύματος, που αναπτύχθηκε από την ψυχολόγο Marilyn Murray, είναι μια δομημένη, οπτική παρέμβαση που βοηθά στη χαρτογράφηση και την επεξεργασία τραυματικών εμπειριών, πρώιμων προβλημάτων προσκόλλησης και απώλειας. Περιλαμβάνει τη σχεδίαση ενός οβάλ περιγράμματος σε ένα μεγάλο φύλλο χαρτιού και το γέμισμά του με συμβολικές αναπαραστάσεις (εικόνες και σύμβολα αντί για λέξεις) τραυματικών γεγονότων ή απωλειών που θα χωρίζονται από μια καμπύλη. Στο τέλος θα μοιάζει κάπως με κηρήθρα. Το κάτω μέρος του αυγού αντιστοιχεί σε πρώιμες αναμνήσεις (τραύμα γέννησης, προσχολική ηλικία, σχολείο και παιδική ηλικία γενικότερα). Τα στρώματα πάνω από αυτό μπορούν να περιέχουν γεγονότα από την εφηβεία, τη νεαρή ενήλικη ζωή μέχρι και το παρόν. Στον χώρο έξω από το σχήμα του αυγού σημειώνουμε πράγματα για τον χαρακτήρα και την προσωπικότητα των γονιών μας, τους οικογενειακούς κανόνες και μηνύματα, τους ρόλους που μας ανατέθηκαν ή αυτούς που υιοθετήσαμε για να τα βγάλουμε πέρα, και αν τα οικογενειακά όρια ήταν χαλαρά, άκαμπτα, και τα δύο, και ούτω καθεξής. Αφού ολοκληρωθεί το σχέδιο, ξεκινά μια εξερεύνηση που θα μπορούσε να περιλαμβάνει ερωτήσεις όπως: Τι μπορεί να νιώθατε ή να σκεφτόσασταν εκείνη τη στιγμή; Σε ποια συμπεράσματα μπορεί να καταλήξατε για τον εαυτό σας, τη ζωή και τους άλλους ανθρώπους όταν συνέβη αυτό; Πώς αντιδράσατε ή πως το αντιμετωπίσατε; Αυτή η διαδικασία βοηθά στην αποκάλυψη ασυνείδητων πεποιθήσεων ή αμυντικών δυναμικών που έχουν προκύψει από τις εμπειρίες μας, και τον αντίκτυπο αυτών στις επιλογές, τις συμπεριφορές και τη ζωή μας.
Το Διάγραμμα Αυγό του Τραύματος / Trauma Egg diagram παρέχει μια συμβολική αναπαράσταση του ιστορικού της ζωής ενός ατόμου και των σημαντικών γεγονότων που το έχουν διαμορφώσει. Έχει περιγραφεί ως μια άσκηση του δεξιού ημισφαιρίου του εγκεφάλου, η οποία διευκολύνει την ανάδειξη εμπειριών μέσω της δημιουργικής έκφρασης και η οποία επιτρέπει την παρατήρηση και την επεξεργασία από κάποιο σημείο αποστασιοποίησης. Αυτή η οπτική αναπαράσταση σημαντικών επώδυνων εμπειριών ή απωλειών επιτρέπει σε κάποιον να κάνει συσχετισμούς μεταξύ παρελθοντικών γεγονότων και τρέχουσων, συνειδητών ή ασυνείδητων, και συχνά αποδυναμωτικών πεποιθήσεων, συναισθημάτων, αντιδράσεων και στρατηγικών, κ.λπ. Διευκολύνει επίσης την αποκάλυψη ή την επανεξέταση γεγονότων που μπορεί να είναι δύσκολο να εκφραστούν με λόγια και μας επιτρέπει να κάνουμε μια απογραφή σημαντικών τραυματικών γεγονότων ή απωλειών όλης της ζωής μας, κάτι που μας βοηθά να διακρίνουμε επαναλαμβανόμενα μοτίβα ή δυναμικές, και κυρίως, ενισχύει τις διαδικασίες ενσωμάτωσης εμπειριών και ολοκλήρωσης.
Αυγά στη λογοτεχνία
Τα αυγά εμφανίζονται συχνά στη παιδική λογοτεχνία, από το μύθο του Αισώπου, Τα Χρυσά Αυγά, μέχρι τον Χάμπτι Ντάμπτι του Λιούις Κάρολ, ο οποίος απεικονίστηκε ως αυγό, αλλά οι μελετητές έχουν υποθέσει ότι δεν ήταν αυγό, αλλά αντιπροσώπευε συγκεκριμένα ιστορικά γεγονότα, κι από τις ιστορίες του Dr Seuss, Ο Χόρτον Εκκολάπτει το Αυγό και Πράσινα Αυγά και Ζαμπόν, μέχρι τον σάκο αυγών της αράχνης Σάρλοτ στο βιβλίο Ο Ιστός της Σάρλοτ του Ε. Μπ. Γουάιτ, για να αναφέρω εκείνα που μου ήρθαν αμέσως στο νου.
Ωστόσο, οι μεταφορές και οι συμβολισμοί του αυγού αφθονούν και στη λογοτεχνία και την ποίηση για ενήλικες.
Μερικά δείγματα:
Το αυγό των δασών της Emily Dickinson
«… // Χρειάζεται μόνο να θυμόμαστε // Ότι το βελανίδι εκεί // Είναι το αυγό των δασών….»
Το Αυγό, ένα συγκινητικό διήγημα, γράφτηκε από τον Τσέχο-Εβραίο συγγραφέα Λούντβιχ Ασκενάζι (1921-1986) και μεταφέρθηκε στον κινηματογράφο το 1964. Εν ολίγοις, ένας νεαρός μαθητής από την Πράγα συνηθίζει να κάνει τηλεφωνικές φάρσες, ειδικά σε έναν κύριο με ένα αστείο όνομα που σημαίνει κόκορας. Μάλιστα έχει αποκτήσει την συνήθεια να του τηλεφωνεί κάθε Παρασκευή μετά το σχολείο. Όμως ο κύριος Κοχούτκα δεν υψώνει ποτέ τη φωνή του, ούτε και μαλώνει το νεαρό αγόρι για τις αγενείς ή ενοχλητικές ερωτήσεις του. Πάντα ακούει και απαντά ευγενικά. Τα χρόνια περνούν, το αγόρι μεγαλώνει, πηγαίνει στο πανεπιστήμιο και μετά ξεσπάει ο πόλεμος. Έξι χρόνια αργότερα επιστρέφει στην Πράγα. Μόνος και αβέβαιος για το τι να κάνει στη συνέχεια, τηλεφωνεί τον κ. Κοχούτκα…
Το Αυγό είναι ένα αλληγορικό μονόπρακτο της σατιρικής τηλεοπτικής σειράς, Εκείνος και Εκείνος [ο Λουκάς και ο Σόλων είναι δύο απόκληροι της ζωής που ζουν στους δρόμους], του συγγραφέα Κώστα Μουρσελά, όπου ο ρεαλισμός συνυπάρχει με το χιούμορ και την ανατρεπτική σκέψη και που λειτούργησε ως καθρέφτης της κοινωνικής ζωής της εποχής. Το αυγό, εδώ συμβολίζει το κατεστημένο, έναν κλειστό κόσμο που επιτρέπει σε όποιον βρίσκεται μέσα να πραγματοποιήσει φιλοδοξίες, να εξασφαλίσει οικονομική άνεση και ανέσεις, ν’ αποκτήσει εξουσία, με τίμημα τη μοναξιά, την απομόνωση και την απώλεια της ελευθερίας.
Ιάπωνας συγγραφέας, Χαρούκι Μουρακάμι (2009):
«Το ψηλό τείχος είναι το σύστημα που μας αναγκάζει να κάνουμε πράγματα που κανονικά δεν θα θεωρούσαμε σωστό να κάνουμε ως άτομα… Είμαστε όλοι άνθρωποι, άτομα, εύθραυστα αυγά. Δεν έχουμε καμία ελπίδα ενάντια στον τοίχο: είναι πολύ ψηλός, πολύ σκοτεινός, πολύ κρύος. Για να πολεμήσουμε τον τοίχο, πρέπει να ενώσουμε τις ψυχές μας για ζεστασιά, δύναμη…..»