Trauma & Art

Τυχαίες Επινοήσεις                                       Η μετάφραση θα είναι διαθέσιμη σύντομα

(Από συνέντευξη της 8 Ιουνίου, 2015, στην διεύθυνση: https://www.europaeditions.com/review/2104)

Δημοσιογράφος: «Έχετε κάνει αναφορά στην εξαφάνιση—είναι ένα από τα επαναλαμβανόμενα θέματά σας.

Elena Ferrante: «Είναι ένα συναίσθημα που γνωρίζω καλά. Νομίζω ότι όλες οι γυναίκες το γνωρίζουν. Κάθε φορά που αναδύεται ένα κομμάτι σου που δεν συνάδει με κάποιο γυναικείο πρότυπο, κάνει τους πάντες νευρικούς και πρέπει να το ξεφορτωθείς γρήγορα. Ή… αν αρνηθείς να υποταχθείς, έρχεται η βία. Η βία έχει, τουλάχιστον στα ιταλικά, μια δική της ουσιαστική γλώσσα—χτυπώ/σπάω το πρόσωπό σου,  διαλύω το πρόσωπό σου. Βλέπεις; Αυτές είναι εκφράσεις που αναφέρονται στην αναγκαστική χειραγώγηση της ταυτότητας, στην ακύρωσή της. Είτε θα είσαι όπως λέω εγώ, είτε θα σε αλλάξω χτυπώντας σε μέχρι να σε σκοτώσω».

ΕΙΚΟΝΑ

Πρόσφατα διάβασα δύο non-fiction βιβλία που αγόρασα πριν από λίγο καιρό, το Πόλεμος και Παιδιά, γραμμένο το 1943 από τις ψυχαναλύτριες Anna Freud (Άννα Φρόιντ) και Dorothy Burlingham, το οποίο εστιάζει στο πώς ο πόλεμος επηρεάζει την ανάπτυξη των παιδιών, και οι οποίες υποστηρίζουν ότι «η ανάπτυξη απαιτεί τις δικές της συνθήκες, ανεξάρτητα από τον πόλεμο και την ειρήνη ή όλα τα άλλα γεγονότα που συμβαίνουν στον έξω κόσμο», και το Τυχαίες Επινοήσεις, μια συλλογή σύντομων κειμένων της Elena Ferrante. Έγραψα τα κείμενα και για τα δύο βιβλία ταυτόχρονα καθώς τα διάβαζα, σκεπτόμενη ότι ίσως τα δημοσιεύσω μαζί, όμως τελικά αποφάσισα να ανεβάσω αυτό που σχετίζεται με το βιβλίο της Ferrante και να κρατήσω το άρθρο το σχετικό με το έργο της Freud και της Burlingham για τον Αύγουστο.

Η Elena Ferrante / Έλενα Φερράντε είναι το ψευδώνυμο μιας Ιταλίδας συγγραφέα, η οποία έχει επαινεθεί ως «μία από τις σπουδαιότερες μυθιστοριογράφους της εποχής μας» και έχει λάβει πολλά βραβεία. Ωστόσο, παρά τη φήμη και την επιτυχία της, έχει επιλέξει να κρατήσει την ταυτότητά της κρυφή, θέλοντας να παραμείνει εντελώς ιδιωτική. Η διατήρηση της ανωνυμίας της ενδεχομένως της επιτρέπει να γράφει για πράγματα που διαφορετικά ίσως δεν θα είχε το θάρρος να ερευνήσει, και να διατηρεί έναν χώρο δημιουργικής ελευθερίας, ενισχύοντας την ικανότητά της να δημιουργεί και να δημοσιεύει με τους δικούς της όρους. Έχει δηλώσει ότι η ντροπαλότητα είναι επίσης ένας από τους λόγους πίσω από την επιλογή της. Επίσης η ανωνυμία ίσως της διευκολύνει τη ζωή και την εργασιακή της δραστηριότητα στο περιβάλλον της. Ωστόσο, αν και η Φερράντε αποφεύγει τη δημοσιότητα, το μυστήριο που περιβάλλει την ταυτότητά της και οι εικασίες που έχουν αναπτυχθεί γύρω από αυτήν έχουν πυροδοτήσει και μεγαλύτερο ενδιαφέρον για το έργο της. Σε γραπτές συνεντεύξεις (αποφεύγει τις προσωπικές συνεντεύξεις) λέει ότι οι αναγνώστες μπορούν να εξαγάγουν το σχήμα της συγγραφέα από το βιβλίο και από το ίδιο το κείμενο. Στη συνέντευξη που αναφέρω παραπάνω, σχολιάζει ότι της φαίνεται ότι «το κενό που δημιουργήθηκε από την απουσία μου [της] γέμισε από το ίδιο το γράψιμο».

Από τις συνεντεύξεις και τα μη μυθοπλαστικά της έργα, είναι γνωστό ότι η Φερράντε γεννήθηκε στη Νάπολη, είναι κόρη μοδίστρας κι έχει ζήσει εκτός Ιταλίας. Φαίνεται ότι έχει μελετήσει τους Κλασσικούς  και ότι ήταν παντρεμένη. Είναι μητέρα και γιαγιά. Έχει δηλώσει ότι εκτός από τη συγγραφή, σπουδάζει, μεταφράζει και διδάσκει. Οι κριτικοί και οι αναγνώστες του έργου της έχουν συμπεράνει πολύ περισσότερα από τις μυθοπλαστικές ηρωίδες της, αλλά πολλά από αυτά τα συμπεράσματα μπορεί στην πραγματικότητα να μην είναι ακριβή. Οι ομοιότητες μεταξύ των χαρακτήρων της και αυτών που είναι γνωστά για τη ζωή της οδηγούν τους κριτικούς να θεωρούν το έργο της αυτοβιογραφικό σε μεγάλο βαθμό ή να υπονοούν ότι η μυθιστοριογράφος στα ναπολιτάνικα μυθιστορήματά της, Έλενα Γκρέκο, είναι το άβαταρ της Φερράντε. Ωστόσο, αυτό που μπορεί πραγματικά να γίνει γνωστό από τα μυθιστορήματά της είναι οι λέξεις και οι προτάσεις της, καθώς και τα μοτίβα του νου και της φαντασίας της. Στη συνέντευξη που αναφέρθηκε παραπάνω, η Φερράντε αναφέρεται στην Ο’ Ρουρκ, η οποία έγραψε ότι «η σχέση του αναγνώστη με μια συγγραφέα που επιλέγει να διαχωρίσει τον εαυτό της, ριζικά, από το δικό της βιβλίο «είναι όπως αυτή που έχουμε με έναν μυθοπλαστικό χαρακτήρα. Νομίζουμε ότι την γνωρίζουμε, αλλά αυτό που γνωρίζουμε είναι οι προτάσεις της, τα μοτίβα του νου της, το μονοπάτι της φαντασίας της.

Το βιβλίο της, Τυχαίες Επινοήσεις, το οποίο η Φερράντε περιγράφει ως «σύντομες σταγόνες μελανιού», αποτελείται από μια συλλογή σύντομων κειμένων που έγραψε κατά τη διάρκεια ενός χρόνου (2018), για μια εβδομαδιαία στήλη στην εφημερίδα The Guardian. Το βιβλίο εκδόθηκε για πρώτη φορά το 2019 κι έχει εικονογραφηθεί από τον Andrea Ucini.

Τα θέματά της είναι ποικίλα: οι πρώτες φορές και ο πρώτος έρωτας, η κλιματική αλλαγή, η έχθρα και ο ανταγωνισμός μεταξύ των γυναικών, και γενικότερα των ανθρώπων, η φιλία και η σπανιότητα των καλών φίλων, η διαδικασία προσαρμογής των μυθιστορήματών της για τον κινηματογράφο και την τηλεόραση, ο γάμος, το γέλιο, ο εθισμός της στο κάπνισμα στο παρελθόν, οι φόβοι, οι ελλείψεις, η μητρότητα και οι κόρες, η τήρηση ημερολογίου, η επείγουσα ανάγκη της γραφής, πώς η γραφή απομακρύνει τη συγγραφέα από άλλες πτυχές της ζωής, ο ρόλος της τύχης στην ανακάλυψη κι επιτυχία ενός καλλιτέχνη, η γλωσσική εθνικότητα, η μετάφραση, μια άσκηση που η ίδια κάνει όπου επανεξετάζει και φαντάζεται τους άνδρες ήρωες στη λογοτεχνία ως γυναίκες, η ανωνυμία και τι μπορεί να ανακαλύψει κανείς για έναν καλλιτέχνη μόνο μέσα από το έργο του, ζητήματα φεμινισμού και τέχνης που παράγεται από γυναίκες, η δυσκολία των γυναικών να γίνουν ο εαυτός τους σε έναν κόσμο φτιαγμένο για άνδρες, η αίσθηση του να νιώθεις ότι δεν είσαι αρκετή, η ποίηση και η πεζογραφία, το  «εγώ ή ο εαυτός» σε μια παλιά φωτογραφία, ο καιρός και οι εποχές, τα θαυμαστικά, ο θάνατος, η θρησκεία, η αϋπνία, η ευχαρίστηση της μάθησης, η πολιτική της χώρας της κι ο κίνδυνος για τη δημοκρατία, «καθώς [ο δημαγωγός ηγέτης] χτυπάει τις ξενοφοβικές και ρατσιστικές γροθιές του στο τραπέζι», η ψυχανάλυση και η θεραπεία και η διαφορά εξουσίας που ενυπάρχουν στη σχέση αναλυτή-πελάτη, πώς η ταξινόμηση των ανθρώπων σε νικητές και ηττημένους είναι ταυτόχρονα σκληρή και αυθαίρετη, επειδή οι συνθήκες στο σημείο εκκίνησης είναι πολύ άδικες κι άνισες, η αγάπη για τις ταινίες και τις κινηματογραφικές εκδοχές ηθοποιών, και πώς η πραγματικότητα δεν μπορεί να μείνει μέσα στα κομψά καλούπια της τέχνης, η απελπισία και το αίσθημα απώλειας που κυριαρχεί στην ταινία Solaris του Αντρέι Ταρκόφσκι, τα κινητά τηλέφωνα, οι συνεντεύξεις, η αγάπη και ο «φόβος της» για τα φυτά, τα στερεότυπα, η συγγραφή για την οθόνη, η πανάρχαια συζήτηση για το τι είναι ταλέντο, ο κατακλυσμός από ειδήσεις στις μέρες μας, η λογοτεχνική καινοτομία, τα ψέματα, οι αλλαγές και τα νέα ξεκινήματα, και πολλά άλλα.

Μια επιλογή από μερικά σημεία (ενδιαφέροντα ή σοφά) που θίγει στο βιβλίο για μια ποικιλία θεμάτων:

Σχετικά με τις πρώτες φορές και τον πρώτο έρωτα, λέει ότι παρόλο που τους αποδίδουμε τη δύναμη του ανεπανάληπτου, τελικά καταπίνονται από όλες τις φορές που ακολούθησαν ή από τη μεταμόρφωσή τους σε συνήθεια. Σημειώνει ότι αυτό που ήμασταν στην αρχή είναι μόνο «μια αόριστη κηλίδα χρώματος που συλλογιζόμαστε από την κόγχη αυτού που έχουμε γίνει». Στο άρθρο της για τον φόβο, επισημαίνει ότι αυτό που ίσως πρέπει να φοβόμαστε περισσότερο είναι η οργή των φοβισμένων ανθρώπων. Σχετικά με τον θάνατο, μας λέει ότι καθώς περνάει ο καιρός, η ιδέα του ίδιου του θανάτου φαίνεται όλο και πιο ωχρή, και αυτό που είναι πραγματικά τρομακτικό είναι το τέλος μιας απολαυστικής ζωής, μιας γεμάτης ζωής. Σε σχέση με την πανάρχαια συζήτηση για το ταλέντο, σημειώνει ότι ο ποιητής (ή ο καλλιτέχνης) πρέπει να έχει όχι μόνο το χάρισμα του ταλέντου, και το προνόμιο και την κουλτούρα να μπορεί να το καλλιεργεί και να το βελτιώνει, αλλά και τύχη.

Όσον αφορά τη μυθοπλασία και τη μη μυθοπλασία, δηλώνει ότι η διαχωριστική γραμμή είναι μάλλον, όπως είχε πει η Βιρτζίνια Γουλφ, το πόση αλήθεια είναι σε θέση να συλλάβει η μυθοπλασία που είναι εγγενής στη γραφή. Σχετικά με το γέλιο και τη δύναμή του, πιστεύει ότι καμία εξουσία δεν έχει υποχωρήσει ποτέ χάρη στο γέλιο. «Η γελοιοποίηση, ναι, ενοχλεί τους ισχυρούς, αλλά δεν τους θάβει. Ωστόσο, προς το παρόν γελάμε, νιώθουμε την επιρροή τους στη ζωή μας να χαλαρώνει λίγο. Το γέλιο είναι ένας σύντομος, πολύ σύντομος, αναστεναγμός ανακούφισης». Στο απολαυστικό της άρθρο για το θαυμαστικό, η Φερράντε μας λέει αρχικά ότι εκφράζεται με αυτοσυγκράτηση, τείνοντας προς τον αυτοσαρκασμό, και θαυμάζει όσους διατηρούν μια ήρεμη συμπεριφορά κατά τη διάρκεια μιας συζήτησης / διαφωνίας. Στη συνέχεια, λέει ότι σε ένα κείμενο ένα θαυμαστικό θα πρέπει να γίνεται κατανοητό διαβάζοντας το κείμενο και δεν υπάρχει λόγος να το προσθέσουμε στο τέλος, αλλά στις μέρες μας οι συγγραφείς είναι υπερβολικά γενναιόδωροι στα μηνύματα (SMS), στις συνομιλίες στο WhatsApp και σε email. Τέλος, προσθέτει: «Τουλάχιστον γραπτώς θα πρέπει να αποφεύγουμε να ενεργούμε σαν τους φανατικούς παγκόσμιους ηγέτες που απειλούν, διαπραγματεύονται, κάνουν συμφωνίες και μετά αγαλλιάζουν όταν κερδίζουν, ενισχύοντας τους λόγους τους με το προφίλ ενός πυρηνικού πυραύλου στο τέλος κάθε άθλιας πρότασης».

Υπάρχει επίσης ένα ενδιαφέρον σύντομο δοκίμιο με τίτλο Γλωσσική Εθνικότητα. Μας λέει ότι παρόλο που αγαπά τη χώρα της, οι απλοποιημένες εκδοχές των εθνικών χαρακτηριστικών πρέπει να αμφισβητηθούν. Η ίδια, για παράδειγμα, δεν χωνεύει καλά την πίτσα και τρώει πολύ λίγα μακαρόνια, δεν μιλάει δυνατά, δεν χειρονομεί και μισεί όλες τις μαφίες. Το να είναι Ιταλίδα, για εκείνη, ξεκινά και τελειώνει με το γεγονός ότι μιλάει και γράφει στην ιταλική γλώσσα, η οποία όπως όλες οι γλώσσες είναι «μια συλλογή της ιστορίας, της γεωγραφίας, της υλικής και πνευματικής ζωής, των κακών και των αρετών, όχι μόνο εκείνων που τη μιλούν, αλλά και εκείνων που την έχουν μιλήσει ανά τους αιώνες. Οι λέξεις, η γραμματική, η σύνταξη είναι μια σμίλη που διαμορφώνει τη σκέψη μας…». Υπάρχει επίσης ένα άρθρο αφιερωμένο στη μετάφραση, στο οποίο σημειώνει ότι «οι μεταφραστές μεταφέρουν έθνη σε άλλα έθνη». Όσον αφορά τον εθισμό της στο κάπνισμα κατά το παρελθόν, σχολιάζει ότι ανακάλυψε ότι δεν μπορούσε να κόψει το τσιγάρο, επειδή φοβόταν να δει τον κόσμο σε όλη του την αιχμηρή καθαρότητα.

Σχετικά με την τέχνη και την ανωνυμία, η Ferrante μας λέει ότι από την εφηβεία της άρεσε ο όρος «άγνωστος», ο οποίος μας εξηγεί, σημαίνει ότι το μόνο που μπορούμε να γνωρίζουμε για το άτομο που δημιούργησε έναν πίνακα είναι το έργο που έχουμε μπροστά στα μάτια μας. Μπροστά της βρίσκεται απλώς η σύνθεση ενός ανθρώπου που επικαλέστηκε την εφευρετική του ενέργεια για να δημιουργήσει και ότι μπορεί να αφοσιωθεί στο καθαρό αποτέλεσμα μιας δημιουργικής χειρονομίας, χωρίς να ανησυχεί για ένα μεγάλο ή μικρό όνομα. Γράφει επίσης για το πώς όταν γράφει της αρέσει να εμβαθύνει σε συνηθισμένες καταστάσεις και συναισθήματα κι επιμένει να εκφράζει όλα όσα έχουμε την τάση να αποσιωπούμε. Την ενδιαφέρει να προκαλεί σύγχυση, να πιέζει τον εαυτό της να υπερβεί τα φαινομενικά, να σαρώνει την αντίσταση του συνηθισμένου και να αναζητά λέξεις που θα αναδείξουν έστω και λίγο το εξαιρετικό που κρύβεται στο συνηθισμένο.

Σχετικά με τη δημιουργική ελευθερία, λέει ότι αν κι ένα μέρος του εαυτού της θα ήθελε η κινηματογραφική μεταφορά του μυθιστορήματος της να είναι πιστή στην ιστορία της, όμως ο λιγότερο πρωτόγονος και κτητικός εαυτός της γνωρίζει ότι διακυβεύεται κάτι πολύ πιο σημαντικό από αυτό το ένστικτο να προστατεύσει τις δικές της δημιουργίες, επειδή στις γυναίκες συγγραφείς (καλλιτέχνες) εξακολουθούν να τους παραχωρούν το μπαλκόνι… Γράφει: «Μια άλλη γυναίκα βρήκε σε αυτό το κείμενο έναν καλό λόγο να δοκιμάσει τις δημιουργικές της ικανότητες. Η Gyllenhaal αποφάσισε, δηλαδή, να δώσει κινηματογραφική μορφή όχι στην δική μου εμπειρία του κόσμου αλλά στη δική της… Στη μεγάλη αποθήκη των τεχνών, που έχει στηθεί κυρίως από άνδρες, οι γυναίκες έχουν αναζητήσει για σχετικά σύντομο χρονικό διάστημα τα μέσα και τις ευκαιρίες να δώσουν μια δική τους μορφή σε όσα έχουν μάθει από τη ζωή. Δεν θέλω λοιπόν να πω: πρέπει να μείνεις μέσα στο κλουβί που εγώ κατασκεύασα».

Αυτή η συλλογή σύντομων δοκιμίων περιλαμβάνει επίσης ένα άρθρο για τον δεσμό μεταξύ μητέρων και κορών. Σημειώνει: «Ένας μυστικός λώρος που δεν μπορεί να κοπεί μας δένει με τα σώματα των μητέρων μας: δεν υπάρχει τρόπος να αποκολληθούμε, ή τουλάχιστον εγώ δεν το κατάφερα ποτέ. Είναι αδύνατο να επιστρέψω μέσα της. Είναι δύσκολο να ξεπεράσω τη σκιά της». Όσον αφορά τις νεότερες γενιές, φοβάται τις γενιές που δεν αφήνουν περήφανα τους γονείς τους πίσω, αλλά και εκείνες που, στα είκοσι, αφήνουν πίσω τους γονείς τους για να ασπαστούν τα ήθη των παππούδων και των προ-παππούδων και επιθυμούν να αντικαταστήσουν τον σημερινό κόσμο με «μια χρυσή εποχή όπου όλοι γνώριζαν τη θέση τους, δηλαδή, σε ένα καθεστώς που βασίζεται σε σεξιστικές και ρατσιστικές ιεραρχίες». Συνεχίζει λέγοντάς μας ότι αγαπά τους νέους που αγωνίζονται να δώσουν στην εποχή τους μια νέα μορφή κι απαιτούν μια καλύτερη ζωή για ολόκληρη την ανθρώπινη φυλή, κι ελπίζει ότι οι κόρες της θα παραμείνουν έτσι για πολύ καιρό, και στη συνέχεια, όπως είναι η φυσική τάξη των πραγμάτων, καθώς μεγαλώνουν, «θα με βρουν μέσα τους, θα ανακαλύψουν σωματικές λεπτομέρειες, εκλάμψεις προσωπικότητας, σκέψεις, και θα μάθουν να με καλωσορίζουν, να μου κάνουν χώρο. Όπως συνέβη με τη μητέρα μου κι εμένα, θα ανακαλύψουν ότι, ακόμα και αν παραδεχτούν ότι είναι εν μέρει εγώ, θα συνεχίσουν να είναι ο εαυτός τους. Στην πραγματικότητα, θα είναι ο εαυτός τους πληρέστερα, με μεγαλύτερη αυτονομία».

Σχετικά με το μέλλον της ανθρωπότητας, σχολιάζει ότι είναι επείγον εμείς οι άνθρωποι να μάθουμε να κάνουμε αυτοκριτική και να μάθουμε να αντιμετωπίζουμε την αλήθεια του εαυτού μας, προτού καταστραφούμε από την πεισματική μας απόφαση να γίνουμε αθάνατοι. «Το μέλλον που με ενδιαφέρει», γράφει η Φερράντε, «είναι ένα μέλλον απόλυτης ανοιχτότητας στον άλλον, σε κάθε ζωντανό ον, σε όλα όσα είναι προικισμένα με την πνοή της ζωής». Και αλλού γράφει: «Ήταν δυνατόν ο άνθρωπος-ζώο, αυτό το απειροελάχιστο κομμάτι της φύσης, κατά τη διάρκεια της σύντομης ιστορίας του να είχε καταφέρει να βλάψει ανεπανόρθωτα όλα τα υπόλοιπα;» Όσο για την καταιγισμό από ειδήσεις, ψεύτικων και πραγματικών, σημειώνει ότι για εκείνη «το πρόβλημα δεν είναι, επομένως, να παραμένει καλά ενημερωμένη, αλλά να εντοπίζει μέσα στη μάζα των άσκοπα ενισχυμένων ειδήσεων αυτό που θα με [τη] βοηθήσει να διακρίνω[ει], με την πάροδο του χρόνου, το αληθινό και το ψεύτικο, το καλύτερο και το χειρότερο: αυτό είναι ένα εξαιρετικά δύσκολο έργο». Αναρωτιέται γιατί ορισμένοι άνθρωποι μας φαίνονται τόσο διαφορετικοί που δεν μπορούμε να τους αποδεχτούμε, δεν μπορούμε να αναγνωρίσουμε την ανθρώπινη φύση τους, κι αναρωτιέται αν λίγη καλή θέληση θα μπορούσε να εξαλείψει οποιονδήποτε λόγο για εχθρότητα. Καταλήγει με σκέψεις σχετικά με το ζήτημα της ανισότητας, η οποία, όπως επισημαίνει, «δημιουργεί μια εξαιρετική σπατάλη από μυαλά και δημιουργικές ενέργειες, οι οποίες, αν εκπαιδεύονταν και αξιοποιούνταν, πιθανότατα θα έκαναν την ιστορία μας ένα ενεργό εργαστήριο για την αποκατάσταση της ζημιάς που έχουμε προκαλέσει μέχρι στιγμής – ή τουλάχιστον για τον έλεγχο των επιπτώσεών της, αντί για μια αφόρητη λίστα φρικαλεοτήτων».

Συμπερασματικά, ένιωσα ότι κάθε σύντομο κείμενο του βιβλίου μας επιτρέπει να ρίξουμε μια ματιά στον εσωτερικό κόσμο και τη ζωή της συγγραφέα, κι επίσης μας δίνει πληροφορίες για την άποψή της για τη ζωή. Το γράψιμό της εδώ φαίνεται αυτο-ερευνητικό, επείγον και προσωπικό, διατηρώντας παράλληλα την ανωνυμία της. Η Φερράντε σημειώνει ότι η συγγραφή αυτών των εβδομαδιαίων δοκιμίων ήταν μια μόνιμη έκθεση θραυσμάτων του εαυτού της. Επίσης, μια φεμινιστική προσέγγιση διατρέχει τα κείμενά της. Σε μια κριτική του έργου της, μια κριτικός γράφει ότι τα βιβλία της επηρεάζονται από τον φεμινισμό του δεύτερου κύματος, ιδιαίτερα από Ιταλίδες φεμινίστριες όπως η Luisa Murano και συγγραφείς όπως η Helene Cixous, η οποία έχει γράψει ότι «οι γυναίκες πρέπει να γράφουν οι ίδιες: πρέπει να γράφουν για τις γυναίκες και να τις φέρνουν στο γράψιμο, από όπου έχουν εκδιωχθεί……….. Η γυναίκα πρέπει να βάλει τον εαυτό της στο κείμενο – όπως και στον κόσμο και στην ιστορία…». Η Ferrante αποκαλεί αυτή την ανάκτηση της φωνής, γυναικεία αποξένωση-συμπερίληψη / female alientation-inclusion. Φαίνεται να έλκεται από τους τρόπους με τους οποίους οι γυναίκες λειτουργούν και επιβιώνουν σε μια κοινωνία που κυριαρχείται από τους άνδρες και την εξουσία τους. Είναι επίσης χρήσιμο να έχουμε κατά νου ότι οι ιστορίες της είναι ενσωματωμένες σε συγκεκριμένα πλαίσια κι εποχές. Γράφει για το τι περιβάλλει τις ηρωίδες της, για παράδειγμα τη μεταπολεμική Νάπολη, πώς οι άλλοι και η φωνή τους τις διαπερνούν και τι σημαίνει να απορροφάς τη φωνή του άλλου.

 

 Η μετάφραση είναι διαθέσιμη (30/06/2026)

Περπατώντας 

 

«Ξέρεις ότι είσαι ζωντανός / ή. Κάνεις τεράστια βήματα, προσπαθώντας να νιώσεις την στρογγυλάδα του πλανήτη ανάμεσα στα πόδια σου.» Annie Dillard

«Παίρνω και βγάζω περίπατο την ψυχή μου // κάθε που αρχίζει να σκληραίνει το χαμόγελό της. // Μου το λέει πεθύμησα τη βροχή, // τον ήλιο πάνω απ’ τα βουνά ή ανάμεσα απ’ τα σύννεφα // και τον αγέρα που γεννιέται αδιάκοπα στα δάση  // όλος αρώματα και ουσίες, γάλα και μουσική.» Νικηφόρος Βρεττάκος

«Το περπάτημα στη φύση είναι η πιο βαθιά προσευχή. Κάθε βήμα κι ένα ευχαριστώ στον ήλιο και στο χώμα».  Οδυσσέας Ελύτης

Η σημερινή ανάρτηση αφορά το περπάτημα, αυτή την έμφυτη ανθρώπινη ικανότητα να κινούμαστε στα δύο μας πόδια, διάσημους περιπατητές και το βιβλίο του Frédéric Gros, A Philosophy of Walking / Μια Φιλοσοφία του Περπατήματος. Συνοδεύεται επίσης από πέντε σχετικά σχέδια-κολάζ που έφτιαξα ενώ διάβαζα κι έγραφα για το περπάτημα.

Ο Frédéric Gros, γεννηθείς το 1965, είναι καθηγητής πολιτικής φιλοσοφίας στο Institut d’Etudes Politiques de Paris, διετέλεσε καθηγητής του Πανεπιστημίου Paris XII, δίδαξε στην Εθνική Σχολή Δικαστών, αλλά και στις φυλακές της Sante και της Fresnes, κι επιμελείται την έκδοση των έργων του Μισέλ Φουκώ. Επίσης, είναι ειδικός στην ιστορία της ψυχιατρικής και της βίας του πολέμου, και δεινός περιπατητής.

Ένας λόγος που επέλεξα το βιβλίο είναι επειδή μου αρέσει το περπάτημα. Μου αρέσει για τα οφέλη που προσφέρει στην υγεία, κι επειδή μ’ αρέσει να βρίσκομαι στη φύση, για την αίσθηση ελευθερίας που μου δίνει, για την ευκαιρία που μου παρέχει να παρατηρώ τον κόσμο, επειδή είναι ένας καλός τρόπος για να κάνω ένα διάλειμμα και μια εύκολη μορφή άσκησης, κι απλώς για την ευχαρίστηση του να μην κάνω τίποτα, εκτός από το να περπατάω κάτω από ανοιχτούς ουρανούς. Προσπαθώ να περπατάω αρκετές ώρες την εβδομάδα, και μερικές φορές διανύω μεγαλύτερες αποστάσεις, αλλά δεν είμαι περιπατήτρια μεγάλων αποστάσεων ή ορειβάτης, δεν βαδίζω ολόκληρες μέρες και δεν πεζοπορώ στην άγρια ​​φύση, ούτε κατασκηνώνω μόνη μου το βράδυ στη φύση, όπως οι άνθρωποι που αναφέρονται στο βιβλίο, οι οποίοι περπατούσαν σταθερά και μ’ ένταση κατά τη διάρκεια της ζωής τους. Ένας άλλος λόγος που επέλεξα το βιβλίο ήταν ότι βρήκα ενδιαφέρουσα την εξερεύνηση της σύνδεσης μεταξύ περπατήματος και φιλοσοφίας. Ο Gros καταφέρνει να υφάνει φιλοσοφικές ιδέες, βιογραφικά στοιχεία ιστορικών προσώπων και το πώς το έργο τους συχνά συνδεόταν με το περπάτημα, ακόμη κι εξαρτιόταν από αυτό. Επιπλέον, περιλαμβάνει τις δικές του εμπειρίες και σκέψεις σχετικά με το περπάτημα τόσο στην ύπαιθρο όσο και σε αστικούς χώρους, και συνδυάζει την κοινωνικοπολιτική κριτική με μια πιο λυρική γραφή κι όμορφες περιγραφές. Κάθε κεφάλαιο ξεκινά με μια σχετική εικόνα.

Οι σύγχρονοι άνθρωποι περπατούν πάνω στη γη κάπου 300.000 χιλιάδες χρόνια, και οι παλιότεροι ανθρώπινοι πρόγονοί μας για δισεκατομμύρια χρόνια. Κατά μία έννοια, η ικανότητά μας να περπατάμε με συνέπεια σε όρθια θέση έχει συμβάλει στην εξέλιξή μας, κι έχει καθορίσει την εξέλιξη μας ως είδος. Το γεγονός ότι ορισμένοι άνθρωποι δεν μπορούν να περπατήσουν λόγω προβλημάτων υγείας ή αναπηριών, δεν επηρεάζει το εξελικτικό πλεονέκτημα του να βαδίζουμε στα δυο μας πόδια. Διαχρονικά, οι στοχαστές και οι συγγραφείς γνώριζαν την ευχαρίστηση και τα οφέλη του περπατήματος και της αναρρίχησης σε βουνά και λόφους. Οι αρχαίοι Έλληνες φιλόσοφοι συνέδεσαν τη σκέψη με το περπάτημα, κι ο Αριστοτέλης ίδρυσε την Περιπατητική Σχολή, μια φιλοσοφική σχολή που ιδρύθηκε το 335 π.Χ. στην αρχαία Αθήνα. Στην πραγματικότητα, τόσο ο Αριστοτέλης, ο οποίος είχε το παρατσούκλι Περιπατητικός, όσο κι ο Σωκράτης χρησιμοποιούσαν το περπάτημα ως παιδαγωγική διαδικασία για να σκέφτονται και να διδάσκουν, κι όπως ο Σωκράτης, έτσι και ο Αριστοτέλης διεξήγαγε τις διαλέξεις του περπατώντας.

Ο πατέρας της σύγχρονης εξελικτικής θεωρίας, Κάρολος Δαρβίνος, επίσης είχε συμπεριλάβει το περπάτημα στην πνευματική του ρουτίνα κι έκανε καθημερινούς περιπάτους. Ο Άλμπερτ Αϊνστάιν έκανε μεγάλους περιπάτους στο Πρίνστον, συχνά ξυπόλητος. Είχε πει: «Αφιερώνω χρόνο σε μεγάλους περιπάτους στην παραλία, ώστε να μπορώ να ακούω τι συμβαίνει μέσα στο κεφάλι μου». Ο Δανός υπαρξιστής φιλόσοφος, που αναφέρεται και παρακάτω, Søren Kierkegaard, αγαπούσε τους μοναχικούς περιπάτους στην πόλη και είχε πει: «Πάνω απ’ όλα, μην χάνετε την επιθυμία σας να περπατάτε. Κάθε μέρα, περπατώντας φθάνω σε μια κατάσταση ευεξίας κι απομακρύνομαι από κάθε ασθένεια. Περπατώντας έχω οδηγηθεί στις καλύτερες σκέψεις μου και δεν γνωρίζω καμία σκέψη τόσο βαριά που να μην μπορεί κανείς να απομακρυνθεί από αυτή [περπατώντας]. Αλλά αν κάθεται κανείς ακίνητος, κι όσο περισσότερο κάθεται κανείς ακίνητος, τόσο πιο κοντά έρχεται στο να νιώσει άρρωστος. Έτσι, αν κάποιος απλώς συνεχίζει να περπατάει, όλα θα πάνε καλά». Ο Ludwig van Beethoven έκανε μεγάλους καθημερινούς περιπάτους με στυλό και χαρτί για να γράφει εμπνεύσεις για τις συμφωνίες του. Ήταν λάτρης της φύσης και το περπάτημα τον βοηθούσε να καθαρίσει το μυαλό του και συνέβαλλε στη δημιουργική διαδικασία. Ο Charles Dickens ήταν επίσης παθιασμένος περιπατητής. Στη βιογραφία του, ο Peter Ackroyd λέει ότι περπατούσε συνήθως δώδεκα μίλια σε δυόμισι ώρες. Ο Ντίκενς έγραψε: «Είμαι ταξιδιώτης της πόλης και της υπαίθρου και βρίσκομαι πάντα στο δρόμο». Συχνά περπατούσε για ώρες και κατά τη διάρκεια της νύχτας. Αυτοί οι νυχτερινοί περίπατοι ήταν ουσιαστικό μέρος της γραφής του, επειδή του επέτρεπαν να εξοικειωθεί με διάφορα μέρη του Λονδίνου, να απορροφήσει την ατμόσφαιρά του και να συναντήσει ανθρώπους από τα πιο επικίνδυνα ​​μέρη της πόλης.

Στο βιβλίο της, Wanderlust, στο οποίο έχω αναφερθεί σε παλαιότερη ανάρτηση, η Rebecca Solnit εξερευνά πώς είναι να βρίσκεσαι έξω στον κόσμο εκτελώντας τη βασική ανθρώπινη πράξη του  περπατήματος. Παρουσιάζοντας το θέμα της, υφαίνει ιστορίες και γεγονότα, καθώς και ποικίλους λόγους για τους οποίους περπατάει κανείς, από θρησκευτικά προσκυνήματα και πορείες διαμαρτυρίας, μέχρι ορειβασία, πεζοπορία και περιπλάνηση. Η Solnit αναφέρεται σε φιλοσόφους, προσωπικότητες της λογοτεχνίας, ακτιβιστές και άλλους, κι εξετάζει την αλληλεπίδραση του σώματός μας και του κόσμου, καθώς και την ελευθερία και την ευχαρίστηση που μπορεί να μας προσφέρει το περπάτημα. Ο Frédéric Gros, περιπατητής μεγάλων αποστάσεων και ο ίδιος, στο ίδιο πνεύμα, περιλαμβάνει ιστορίες άλλων, διανθισμένες με τις δικές του εμπειρίες πεζοπορίας και ορειβασίας, ενώ παράλληλα αναλογίζεται γιατί τόσοι πολλοί από τους πιο παραγωγικούς συγγραφείς και φιλοσόφους στην ιστορία υπήρξαν όλοι φανατικοί περιπατητές. Παρέχει παραδείγματα κυρίως από τη φιλοσοφία, τη λογοτεχνία, τη θρησκεία και τα πολιτικά κινήματα.

Το βιβλίο αποδείχθηκε ένα πολύ ενδιαφέρον ανάγνωσμα, αλλά  γέννησε κι ορισμένα ερωτήματα, όπως το γιατί οι ιστορίες γυναικών δεν έχουν συμπεριληφθεί σε αυτόν τον τόμο, καθώς σίγουρα υπήρξαν διάσημες γυναίκες από την αρχαιότητα, οι οποίες ήταν ένθερμες περιπατήτριες και πεζοπόροι, και οι οποίες μάλιστα έχουν γράψει για τις εμπειρίες τους. Φυσικά, ένας συγγραφέας πρέπει να επιλέξει μια περιοχή εστίασης και, ως εκ τούτου, ένα βιβλίο δεν μπορεί να περιέχει τα πάντα. Επηρεάζεται αναπόφευκτα από τις προσωπικές προτιμήσεις και το πεδίο εξειδίκευσης του συγγραφέα, καθώς και από το γεγονός ότι το συγκεκριμένο θέμα είναι δυνατόν να συζητηθεί σε σχέση με πολλά άλλα θέματα. Επιπλέον, η συμπερίληψη παραδειγμάτων γυναικών θα απαιτούσε ίσως μια συζήτηση σχετικά με το γιατί οι γυναίκες έχουν παραλειφθεί ως επί το πλείστον από αυτήν την αφήγηση και τους λόγους για τους οποίους οι φωνές τους έχουν αγνοηθεί στην πεζοπορική λογοτεχνία, τους κοινωνικούς περιορισμούς που αντιμετώπισαν κι ακόμη αντιμετωπίζουν οι γυναίκες (και περιθωριοποιημένες ομάδες, οι ηλικιωμένοι ή τα άτομα με αναπηρίες), καθώς και τα ζητήματα ασφάλειας που αντιμετωπίζουν οι γυναίκες όταν περπατάνε μόνες σε δημόσιους χώρους. Στο βιβλίο της, Wanderers: History of Women Walking, η Kerri Andrews, συγγραφέας και πεζοπόρος η ίδια, εστιάζει σε δέκα διάσημες γυναίκες και περιγράφει τις προκαταλήψεις ή τις απειλές που υφίστανται οι γυναίκες για τις οποίες το περπάτημα ήταν σημαντικό.

Ο Gros δεν έχει συμπεριλάβει καν γυναίκες φιλοσόφους και λογοτεχνικές προσωπικότητες όπως η συμπατριώτισσα του, Σιμόν ντε Μποβουάρ, ή η Βελγο-Γαλλίδα εξερευνήτρια, Alexandra David-Néel. Η Σιμόν ντε Μποβουάρ (1908–1986), μια διάσημη Γαλλίδα υπαρξίστρια φιλόσοφος, ήταν επίσης φανατική πεζοπόρος. Το 1931 ξεκίνησε μεγάλες πεζοπορίες. Η Μποβουάρ γράφει για το πώς συντονίστηκε με το σώμα της και το περιβάλλον της, πώς απολάμβανε τη σωματική άσκηση στο τέλος της ημέρας, και πώς η πεζοπορία στα βουνά διαμόρφωσε την κατανόησή της για την σωματοποιημένη  υποκειμενικότητα. Η  Alexandra David-Néel, γεννημένη το 1868, ήταν η πρώτη ξένη γυναίκα που εξερεύνησε το Θιβέτ. Το 1924, σε ηλικία 55 ετών, μεταμφιέστηκε σε ζητιάνα, διέσχισε τα παγωμένα Ιμαλάια, κι έφτασε στην ιερή πόλη της Λάσα, η οποία εκείνη την εποχή ήταν απαγορευμένη στους ξένους.

Υπάρχουν πολλές ακόμη διάσημες γυναίκες. Για να αναφέρουμε, μόνο μερικές Ευρωπαίες, η Iris Murdoch είναι επίσης μια άλλη σημαντική μυθιστοριογράφος και φιλόσοφος, η οποία ήταν φανατική περιπατήτρια, και η Virginia Woolf, η διάσημη συγγραφέας και δοκιμιογράφος του 20ού αιώνα, έκανε μεγάλους περιπάτους στο Λονδίνο και την ύπαιθρο για να βάλει σε τάξη τις ιδέες της, και οι περίπατοι της διαμόρφωσαν τη γραφή της και ενέπνευσαν το δοκίμιό της, “Street Haunting”. Η Woolf πίστευε ότι το μοναχικό περπάτημα ήταν απαραίτητο για την ελευθερία και τη δημιουργικότητα των γυναικών. Υπάρχουν πολλές ακόμη σημαντικές προσωπικότητες όπως η Harriet Martineau (1802–1876), μια παραγωγική συγγραφέας, κοινωνιολόγος και υπέρμαχος της κατάργησης της δουλείας του 19ου αιώνα που εξερεύνησε εκτενώς τα Χάιλαντς της Σκωτίας και την Περιοχή των Λιμνών με τα πόδια. Στο βιβλίο της, The Living Mountain, η Nan Shepherd, η Σκωτσέζα συγγραφέας και φανατική πεζοπόρος, απαθανάτισε τη σωματική και πνευματική της σύνδεση με το περπάτημα. Στην Jane Austen επίσης άρεσε να περπατάει, ιδιαίτερα με την αδερφή της, και το περπάτημα φαίνεται να είναι αναπόσπαστο κομμάτι των μυθιστορημάτων της.

Πολλές Ελληνίδες συγγραφείς έχουν περπατήσει και σκαρφαλώσει σε βουνά από την αρχαιότητα. Ένα παράδειγμα, που αναφέρεται συνοπτικά στο βιβλίο στο κεφάλαιο για τους Κυνικούς φιλοσόφους (των οποίων το όνομα προέρχεται από την ελληνική λέξη κύων που σημαίνει σκύλος) είναι η αρχαία φιλόσοφος Ιππαρχία η Κυνική. Καταγόταν από πλούσια Θρακική οικογένεια, παντρεύτηκε τον Κυνικό φιλόσοφο Κράτη γύρω στο 325 π.Χ., και υιοθέτησαν έναν τρόπο ζωής οικειοθελούς φτώχειας και ζωής στο περιθώριο της κοινωνίας, απαρνούμενοι τα υπάρχοντά τους και τους τυπικούς έμφυλους ρόλους της εποχής. Η Ιππαρχία παρακολουθούσε συμπόσια που προορίζονταν μόνο για άνδρες, συζητούσε φιλοσοφία στην αγορά, και περπατούσε και δίδασκε στους δρόμους της Αθήνας με τον Κράτη. Η Έλλη Αλεξίου (1894-1988), συγγραφέας και εκπαιδευτικός, περπάτησε και εξερεύνησε τα μέρη στα οποία βρέθηκε και ενσωμάτωσε τις παρατηρήσεις της στα γραπτά της, και οι εμπειρίες και περιπέτειες της Γαλάτειας Καζαντζάκη (1881-1962) επίσης αντικατοπτρίζονται στο γραπτό της. Τέλος, μια σύγχρονη ιστορικός και συγγραφέας που μου έρχεται στο νου είναι η Λένα Διβάνη, η οποία έγραψε κι ένα βιβλίο, Τι έμαθα περπατώντας στον κόσμο, το οποίο αφορά τις πεζοπορικές και αναρριχητικές της εμπειρίες σε μέρη όπως η Νέα Ζηλανδία, η Κούβα, η Αιθιοπία, το Βιετνάμ, η Βενεζουέλα, η Ινδία, η Παταγονία, κι αλλού.

Ωστόσο, για να επιστρέψω στο βιβλίο, ο Gros περιλαμβάνει ένα ενδιαφέρον κεφάλαιο για τον Άγγλο ποιητή William Wordsworth, ο οποίος συνέθεσε τα μακροσκελή λυρικά του ποιήματα περπατώντας, κι έπαιρνε τους δρόμους σαν φτωχός, όχι από ανάγκη αλλά για ευχαρίστηση, κι όπως μας λέει ο Gros, η ακατανοησία και η εχθρότητα που αντιμετώπισε ο ποιητής υπογραμμίζει τη διαφορά που υπάρχει μεταξύ του σοβαρού περπατήματος και του απογευματινού περιπάτου που έκαναν οι άνθρωποι της τάξης του. Στα τέλη του δέκατου όγδοου αιώνα, το περπάτημα ήταν κυρίως η μοίρα των φτωχών, των αλητών ή των περιοδευόντων θεατρικών ομάδων και των πλανόδιων πωλητών. Παραθέτει ένα απόσπασμα του Christopher Morley, ο οποίος έγραψε ότι ο Wordsworth ήταν ένας από τους πρώτους που χρησιμοποίησαν τα πόδια του στην υπηρεσία της φιλοσοφίας. Σε αυτό το κεφάλαιο, ο Gros αναφέρει την αδερφή του Wordsworth, Ντόροθι, αλλά δεν την αναφέρει ως την ημερολογιογράφο του 18ου αιώνα, η οποία ήταν επίσης φανατική περιπατήτρια και εξερευνήτρια της φύσης, και η οποία συχνά συνόδευε τον αδελφό της στους μακρινούς περιπάτους του.

Ο Gros γράφει για τη χαρά και την ευεξία που μπορεί να μας προσφέρει το περπάτημα, για την αίσθηση ελευθερίας που μπορεί να μας προσφέρει η πεζοπορία και η ορειβασία σε πιο δύσβατα τοπία, για το πώς το περπάτημα μπορεί να διευκολύνει τη σκέψη και να μας φέρει πιο κοντά στην πιο πρωτόγονη ανθρώπινη φύση μας, για το περπάτημα σε αστικές και αγροτικές περιοχές, σε πάρκα και στην άγρια ​​φύση, το περπάτημα ως αναχώρηση και το περπάτημα ως επιστροφή, την ευχαρίστηση της επιστροφής και της ανάπαυσης μετά από μια μεγάλη βόλτα, για θρησκευτικά προσκυνήματα, πορείες διαμαρτυρίας και το περπάτημα ως μέσο ειρηνικής πολιτικής ανυπακοής, τις δικές του εμπειρίες και πολλά άλλα. Εξερευνά την έννοια του περπατήματος, τους διαφορετικούς λόγους και τρόπους με τους οποίους περπατάμε, και μας εισάγει σε φιλοσόφους, ποιητές και συγγραφείς, και άλλες ιστορικές προσωπικότητες για τις οποίες αυτό ήταν σημαντικό και κρίσιμο για το έργο τους, και οι οποίοι μερικές φορές βάδιζαν ακόμη και μέχρι σημείου κατάρρευσης. Τέλος μας προτρέπει να θυμόμαστε την ευδαιμονία του νηπίου όταν κάνει τα πρώτα του βήματα και την λαχτάρα του να κινηθεί μόνο του, και μας προσκαλεί να εξετάσουμε τη δική μας εμπειρία σχετικά με το περπάτημα.

Οι άνθρωποι περπατούν για διαφορετικούς λόγους: για ευχαρίστηση, για άσκηση, για τα οφέλη στην υγεία, για να επιτύχουν μια αίσθηση ελευθερίας, για περισσότερη διαύγεια, συγκέντρωση και ηρεμία, από ανάγκη, από αίσθηση περιπέτειας και διάθεση εξερεύνησης, ως μορφή διαφυγής, για να σκεφτούν, για να δουν τον κόσμο, για να γιορτάσουν, για να διαμαρτυρηθούν και να διαδηλώσουν ή για να αναζητήσουν τον Θεό. Περπατούν για την ειρήνη και παρελαύνουν σε στρατιωτικές παρελάσεις. Εξετάζει πώς το περπάτημα μας παρέχει την ευκαιρία να προχωρήσουμε πιο αργά σε μια γρήγορη και γεμάτη περισπασμούς εποχή, ή την ελευθερία που μας επιτρέπει να βιώσουμε η πεζοπορία και ο ύπνος στην ύπαιθρο, σε μια κατασκήνωση ή καταφύγιο, για παράδειγμα, πώς μπορεί να μας βοηθήσει να ξεφύγουμε από την υπερβολικά καθιστική ζωή μας σε κλειστούς χώρους. Αναλύει τα οφέλη του μοναχικού περπατήματος και την αποδοχή της σιωπής για λίγο. Μας λέει ότι η μονοτονία της σωματικής προσπάθειας, η επαναλαμβανόμενη διαδικασία, απελευθερώνει το μυαλό και μπορεί να φέρει ηρεμία, αλλά και να τροφοδοτήσει την παραγωγή σκέψης και δημιουργικής εργασίας. Αυτή η στοιχειώδης πρακτική, λέει, μας δίνει χαρά και ευχαρίστηση, καθαρίζει το μυαλό μας και επιτρέπει το δέος και το θαυμασμό, μας απελευθερώνει και αυξάνει την αυτενέργεια μας. Γράφει ότι υπάρχει η αναβλητική ελευθερία που συνοδεύει το περπάτημα, και ότι ακόμη και μια απλή σύντομη βόλτα επιτρέπει σε κάποιον να «αποβάλει το βάρος των φροντίδων… να ξεφύγει από τους περιορισμούς της εργασίας, να αποτινάξει τον ζυγό της ρουτίνας». Ακόμη κάνει αναφορά στο ότι ίσως να περπατάμε έχοντας επίγνωση ότι αν όχι τα γηρατειά, ο θάνατος σίγουρα, θα μας στερήσει την ελευθερία να περπατάμε.

Ο Gros εξετάζει διάφορες πολιτισμικές μορφές πεζοπορίας, όπως τα θρησκευτικά προσκυνήματα, και διαδρομές και τοποθεσίες προσκυνήματος στον κόσμο που για τους Χριστιανούς ήταν η Ρώμη, η Ιερουσαλήμ ή το Σαντιάγο ντε Κομποστέλα. Οι προσκυνητές περπατούν για διάφορους λόγους, μας λέει, αλλά αυτό που έχουν κοινό είναι ότι βαδίζουν, καταβάλλουν προσπάθεια, αφήνουν πίσω τους ζωές και ανθρώπους, τουλάχιστον για ένα διάστημα. Οι προσκυνητές ιστορικά συνήθιζαν να περπατούν, συχνά σε μακρινούς προορισμούς, για λόγους σχετικούς με την πίστη τους, για να προσφέρουν ευχαριστίες, για να ζητήσουν μεσολάβηση εάν ένας συγγενής ασθενούσε σοβαρά ή εάν οι ίδιοι ήταν σοβαρά άρρωστοι, ως μετάνοια για σοβαρά λάθη ή αμαρτίες, και στο παρελθόν ακόμη και για εγκλήματα που είχαν μείνει ατιμώρητα. Υπήρξαν επίσης μοναχοί που πέρασαν ολόκληρη τη ζωή τους περπατώντας σε στενά ορεινά μονοπάτια. Μερικοί, γράφει, εξακολουθούν να βρίσκονται στο Άγιο Όρος. Ο Gros γράφει ότι πίσω από κάθε προσκύνημα μπορούμε να βρούμε μια ουτοπία και μια ιστορία εσωτερικής μεταμόρφωσης, αναγέννησης και παρουσίας ή κοσμικής αναγέννησης, που επιτυγχάνεται μέσω της πεζοπορίας και της ανοχής των δεινών. Ως παράδειγμα της ουτοπίας της αναγέννησης μέσω του περπατήματος, για παράδειγμα, αναφέρεται στο προσκύνημα στο όρος Καϊλάς στο Θιβέτ, το οποίο θεωρείται από πολλές ανατολίτικες θρησκείες ως ιερός τόπος και το κέντρο του σύμπαντος. Ως παράδειγμα της ουτοπίας της κοσμικής αναγέννησης, γράφει για τη μεγάλη πεζοπορία πεγιότ που πραγματοποιείται ετησίως από τον λαό Χουιτσόλ του Μεξικού, και όπου ο στόχος του προσκυνήματος τους είναι να φτάσουν στη Γουιρικούτα, τη Γη των Προγόνων, όπου φυτρώνει το πεγιότ.

Το περπάτημα μπορεί να έχει και πολιτική διάσταση. Ο Gros αναλύει πώς συστήματα και δομές, όπως η κοινωνική τάξη ή ο καπιταλισμός, καθορίζουν το πώς, το γιατί και το που περπατάμε, αλλά δεν εστιάζει  στο πώς ο σεξισμός, ο ρατσισμός, η περιθωριοποίηση των ανθρώπων και διάφορες μορφές αστυνόμευσης συχνά επίσης εμποδίζουν τη διαδικασία του περπατήματος. Ωστόσο, καταδεικνύει τη σύνδεση μεταξύ του περπατήματος και της ειρηνικής πολιτικής ανυπακοής σε διάφορα ιστορικά πλαίσια. Για παράδειγμα, αναφέρεται στην πολιτική φιλοσοφία και πρακτική του Γκάντι. Ο Γκάντι περπάτησε μεγάλες αποστάσεις και πεζοπόρησε καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής του στην Ινδία, στην Αφρική, στην Ευρώπη, επιλέγοντας το περπάτημα είτε ως προτιμώμενο μέσο μετακίνησης είτε ως τρόπο προσέγγισης των ανθρώπων και συμμετοχής τους σε ειρηνικές πορείες διαμαρτυρίας. Ένα παράδειγμα είναι η πορεία του αλατιού. Οι Βρετανοί είχαν το μονοπώλιο στη συγκομιδή αλατιού στην Ινδία και κανείς δεν επιτρεπόταν να το εμπορεύεται ή ακόμα και να το συλλέγει για προσωπική χρήση. Προκειμένου να επιτευχθεί αυτό, όταν βρισκόταν φυσικό αλάτι κοντά σε πληθυσμούς, οι οποίοι μπορεί να το έπαιρναν για δική τους χρήση, καταστρέφονταν τα κοιτάσματα.

Περιλαμβάνονται στο βιβλίο αρκετές αναφορές σε φιλοσόφους, όπως ο Φρίντριχ Νίτσε, ο οποίος ήταν ένας παθιασμένος και ακούραστος περιπατητής, και περπατούσε τόσο για να ανακουφίσει τον σωματικό πόνο όσο και για να ενισχύσει την ικανότητα σκέψης του. Εργαζόταν περπατώντας ή σκαρφαλώνοντας βουνά, συνθέτοντας μερικά από τα σπουδαία έργα του κατά τη διάρκεια αυτών των μεγάλων περιπάτων. Ο φιλόσοφος του 18ου αιώνα, Ζαν-Ζακ Ρουσσώ, του οποίου το έργο είναι γεμάτο με τους περιπάτους του, ισχυριζόταν ότι δεν μπορούσε να σκεφτεί και να εργαστεί χωρίς το περπάτημα. Η μακρά αναζήτησή του και οι περίπατοί του στο δάσος στο δεύτερο μέρος της ζωής του, γράφει ο Gros, τον οδήγησαν στη συνειδητοποίηση ότι «η κακία, η καχυποψία και το μίσος δεν έχουν τις ρίζες τους στην πρωτογενή αγριότητα: μπολιαστήκαμε με αυτά, κλειδωμένοι καθώς είμαστε στον τεχνητό κήπο του κόσμου, και δεν έχουν σταματήσει ποτέ να εξαπλώνονται από τότε. Αυτή ήταν η ανακάλυψη αυτών των περιπάτων χωρίς τέλος». Γράφει και για το συνηθισμένο περπάτημα του Ιμμανουήλ Καντ. Κάθε μέρα η ίδια βόλτα, στο ίδιο μέρος, την ίδια ώρα. Η ζωή του, γράφει ο Gros, «ήταν τόσο ακριβής όσο και οι γραμμές ενός μουσικού χειρογράφου». Η διαδρομή του μέσα από το πάρκο στην τότε Πρωσία ονομάστηκε «Ο Περίπατος του Φιλοσόφου». Ο Gros γράφει επίσης για τον Χένρι Ντέιβιντ Θορώ, τον συγγραφέα του Walden, μιας συνοπτικής περιγραφής των δύο χρόνων που έζησε στο δάσος, και της πρώτης φιλοσοφικής πραγματείας για το περπάτημα, και παρουσιάζει τις ιδέες του για το περπάτημα, την απλότητα, τη λιτότητα, την άγρια ​​φύση, το κέρδος και το όφελος. Ο Θορώ ισχυρίστηκε ότι το περπάτημα, για παράδειγμα, μπορεί να μην φέρει κανένα κέρδος, αλλά είναι πολύ ωφέλιμο.

Επίσης αναφέρεται στο περπάτημα ως μέσο διαφυγής ή ως συνυφασμένο με τη μελαγχολία. Περιλαμβάνει ένα δοκίμιο για τον Γάλλο ποιητή Αρθούρο Ρεμπώ και την έντονη επιθυμία του να ξεφύγει από την ακινησία, και σχολιάζει ότι βρίσκει στον Ρεμπώ αυτή την αίσθηση του περπατήματος ως φυγής. Ο Ρεμπώ περπάτησε και ταξίδεψε, πεισματικά και με πάθος, σε όλη τη σύντομη ζωή του. Είχε πει για τον εαυτό του: «Είμαι ένας πεζός, τίποτα περισσότερο». Σχετικά με τον Ζεράρ ντε Νερβάλ, ο Gros λέει ότι το περπάτημα είχε γίνει μέρος μιας ενεργού μελαγχολίας. Γράφει: «Υπάρχει ένα αίσθημα μελαγχολίας στη στάση του Νερβάλ απέναντι στο περπάτημα». Υπάρχει επίσης ένα κεφάλαιο στο βιβλίο σχετικά με την κοινωνική παθολογικοποίηση του περπατήματος και τις παθολογικές μορφές περπατήματος, όπως η «δρομομανία» τον 19ο αιώνα, όροι που στις μέρες μας, έχουν χάσει το νόημα τους. Υποθέτω ότι σήμερα, ορισμένες από αυτές τις περιπτώσεις μπορεί να λάμβαναν διαγνώσεις όπως επιληπτικά ή διασχιστικά επεισόδια. Ο Gros αναλογίζεται: «Είναι ενδιαφέρον να αναρωτηθούμε γιατί το περπάτημα παθολογικοποιήθηκε με αυτόν τον τρόπο κι είναι δελεαστικό να κάνουμε παραλληλισμούς με τη σύγχρονη ποινικοποίηση των περιπλανόμενων και των άστεγων», και προσθέτει ότι «οι αρχές και οι αξιοσέβαστοι καθιστικοί πολίτες» ήταν πάντα καχύποπτοι απέναντι στους ατρόμητους περιπατητές. Κι όπως γνωρίζουμε, όλα τα αυταρχικά καθεστώτα περιορίζουν την ελευθερία κίνησης.

Ο Gros αναφέρεται στη μονοτονία και την επαναλαμβανόμενη φύση του περπατήματος σε διάφορα σημεία του βιβλίου, στο πώς η πράξη του να βάζεις απλώς το ένα πόδι μπροστά από το άλλο επιτρέπει στο μυαλό να περιπλανηθεί και να ηρεμήσει. Απελευθερώνει το νου κι του επιτρέπει να είναι παρόν, να είναι ακίνητο, να απορροφά και να παρατηρεί, και να συνειδητοποιεί τη σχέση μας με το τοπίο και το περιβάλλον μας, κι ότι είμαστε μέρος του. Γράφει: «Όταν περπατάμε, δεν είναι τόσο ότι πλησιάζουμε, αλλά περισσότερο ότι τα πράγματα εκεί έξω γίνονται όλο και πιο επίμονα στο σώμα μας. Το τοπίο είναι ένα σύνολο γεύσεων, χρωμάτων, αρωμάτων που απορροφά το σώμα». Γράφοντας για την επανάληψη, κάνει συγκρίσεις μεταξύ του περπατήματος και της διαδικασίας της ψαλμωδίας και επανάληψης θρησκευτικών ψαλμών. Όπως και με το περπάτημα, γράφει, η επανάληψη ψαλμών μπορεί να οδηγήσει σε αυξημένη συγκέντρωση και ηρεμία. Επιπλέον, ισχυρίζεται ότι η βραδύτητα του περπατήματος μας επιτρέπει να παρατηρούμε, να βλέπουμε, να μυρίζουμε, να αισθανόμαστε. Γράφει: «Επανάληψη, βραδύτητα, απαλότητα: και ο περιπατητής χαϊδεύει το τοπίο για ώρες ολόκληρες με τα πόδια και τα μάτια του». Μιλάει για το πώς «η βιασύνη και η ταχύτητα επιταχύνουν τον χρόνο, ο οποίος περνάει πιο γρήγορα, και δύο ώρες βιασύνης μειώνουν την ημέρα… Μπορείς να στοιβάξεις ένα βουνό από πράγματα σε μια ώρα. Οι μέρες αργού περπατήματος είναι πολύ μεγάλες: σε κάνουν να ζεις περισσότερο επειδή έχεις επιτρέψει σε κάθε ώρα, κάθε λεπτό, κάθε δευτερόλεπτο να αναπνεύσει….».

Περιγράφει επίσης πώς το περπάτημα μπορεί να είναι και μια προσωρινή απόδραση από την ταυτότητα μας, καθώς το περπάτημα είναι μια μορφή αυτούσιας ζωής. Παρέχει μια σύντομη αίσθηση απόδρασης, ελευθερίας, κι εγκατάλειψης των πραγμάτων, και φέρνει μια κούραση που δημιουργεί γαλήνη. Ο Gros σημειώνει: «…οι περίπλοκες ταυτότητές μας, τα πρόσωπα και οι μάσκες μας. Τίποτα από αυτά δεν μπορεί να κρατήσει για πολύ, επειδή το περπάτημα δεν απαιτεί ποτέ τίποτα άλλο παρά το σώμα… Δεν είσαι πλέον ένας ρόλος ή μια κατάσταση… αλλά ένα σώμα, ένα σώμα που νιώθει τις αιχμηρές πέτρες στα μονοπάτια, το χάδι του ψηλού χόρτου και τη φρεσκάδα του ανέμου». Το να μην έχεις τίποτα άλλο να κάνεις παρά να περπατάς καθιστά δυνατή την ανάκτηση της καθαρής αίσθησης ύπαρξης, την ανακάλυψη της απλής χαράς της ύπαρξης, και υπάρχουν στιγμές μετά από ένα χρονικό διάστημα περπατήματος που το σώμα βιώνει τη δική του ελαφρότητα. Αυτή η χαλάρωση, ωστόσο, της ταυτότητας απαιτεί ορισμένες προϋποθέσεις και μπορεί να μην είναι δυνατή για όλους σε κάθε πλαίσιο, ειδικά σε αστικές περιοχές, όπου οι άνθρωποι μπορεί να μην αισθάνονται πάντα ασφαλείς, και όπου η κίνηση μπορεί να μην είναι πάντα απαλλαγμένη από διάφορους περιορισμούς ή εμπόδια.

Σε ένα από τα πιο πολιτικά του κεφάλαια με τίτλο Βαδίζοντας Μαζί, γράφει: «Τα καθεστώτα διχάζουν και ενώνουν ταυτόχρονα. Το να ζηλεύουμε τον πλησίον μας και το να μισούμε τους ξένους είναι δύο συμπληρωματικές παρορμήσεις που μας κάνουν να ξεχνάμε το αρχικό σκάνδαλο…: τον διαχωρισμό μεταξύ ηγεμόνων και κυβερνώμενων, πλουσίων και φτωχών… Όλα κρατούνται στη θέση τους με το να κραδαίνουν το φάντασμα του εχθρού ή του ξένου, δημιουργώντας ένα προπέτασμα καπνού και καλύπτοντας την άδικη διαίρεση της κοινωνίας». Υπάρχει επίσης ένα κεφάλαιο για τη σχέση μεταξύ περπατήματος και ευγνωμοσύνης. Ο Gros γράφει: «Ο Επίκουρος έχει μια λέξη για αυτό: χάρις… Χάρις: Είμαι ο αποδέκτης ενός δώρου, στο οποίο απαντώ με ευγνωμοσύνη. Ο τουρίστας που βιάζεται και ο επίμονος περιπατητής δεν βλέπουν το ίδιο πράγμα. Ο πρώτος παίρνει, συλλαμβάνει, καταγράφει, συσσωρεύει και επεκτείνει τη βάση δεδομένων του. Ο δεύτερος προσφέρει ευχαριστίες και παραδίδεται στην εμπειρία». Υπάρχουν κι άλλα θέματα που συζητούνται στο βιβλίο, όπως το περπάτημα ως επιβίωση. Αναφέρεται στο μυθιστόρημα του Κόρμακ ΜακΚάρθι, «Ο Δρόμος», την ιστορία της περιπλάνησης ενός πατέρα κι ενός μικρού γιου με τα πόδια σε ένα περιβάλλον αποκαλυπτικό, όπου δεν έχουν τίποτα στο οποίο να προσκολληθούν παρά μόνο την ελπίδα, την ανθρωπιά τους και την αγάπη τους ο ένας για τον άλλον.

Ένας άλλος φιλόσοφος που περιλαμβάνεται στο βιβλίο είναι ο Κίρκεγκορ, ο οποίος πέρασε τη ζωή του περπατώντας, σκεπτόμενος και γράφοντας, κι ο οποίος έβλεπε ότι κάθε «στάδιο στην πορεία της ζωής» υπονοούσε έναν συγκεκριμένο τρόπο βάδισης (τον αισθητικό, τον ηθικό, τον θρησκευτικό). Ο Gros ξεκινά το κεφάλαιο με μια ανάμνηση από την παιδική ηλικία του Κίρκεγκορ ή ίσως μια μεταφορική ιστορία. Σε κάθε περίπτωση, αυτή η ιστορία μας μιλάει για ένα παιδί που ήθελε να βγει στον δρόμο για να τρέξει και να παίξει, και ο αυστηρός και ελεγκτικός πατέρας του το ανάγκασε να περπατήσει μαζί του σε ένα μακρύ δωμάτιο, πάνω-κάτω, πάνω-κάτω, ασταμάτητα, ενώ φαντάζονταν  και μιλούσαν για τα πράγματα που μπορεί να έβλεπαν και να συναντούσαν στους δρόμους της Κοπεγχάγης. Υπάρχει επίσης μια σύντομη αναφορά στο τραύμα του φιλοσόφου που σχετίζεται με την Υπόθεση Corsair, η οποία επηρέασε τη σκέψη και το έργο του Κίρκεγκορ, έτσι ώστε  να ασκήσει κριτική στον ρόλο των μέσων μαζικής ενημέρωσης και στην κοινωνική διαδικασία ισοπέδωσης στην οποία η μοναδικότητα του ατόμου καθίσταται ανύπαρκτη, και να υποστηρίξει περαιτέρω τον ατομικισμό σε πείσμα πολλών συντριπτικών κοινωνικών πιέσεων.

Προς το τέλος του βιβλίου, ο Gros αναφέρεται και στον Προυστ και τους περιπάτους αναψυχής, αυτούς που κάναμε ως παιδιά και αυτούς που κάνουμε ως ενήλικες για να χαλαρώσουμε, σε πάρκα, σε πεζοδρόμια και γύρω από τη γειτονιά μας. Μας γυρίζει πίσω στο χρόνο, στο Παρίσι, όταν η είσοδος στους επιμελημένους δημόσιους κήπους αρχικά απαγορευόταν στο πλήθος και επιτρεπόταν μόνο στην υψηλή κοινωνία, και συζητά επίσης την προέλευση του flâneur, του κατοίκου της πόλης που περιπλανιέται χωρίς προορισμό σε μια πόλη, για να την βιώσει, να απολαύσει τα αξιοθέατα, τις μυρωδιές και το αστικό τοπίο. Ο Gros γράφει: «Ο flâneur εμφανίστηκε σε μια εποχή που η πόλη είχε αποκτήσει αρκετή κλίμακα για να γίνει τοπίο. Μπορούσε να διασχιστεί σαν να ήταν βουνό, με τα περάσματα του, τις αντιστροφές της οπτικής γωνίας, τους κινδύνους και τις εκπλήξεις του επίσης. Είχε γίνει δάσος, ζούγκλα» και προσθέτει ότι αυτή η μορφή περιπάτου προϋποθέτει την παρουσία τριών συνθηκών: την πόλη, το πλήθος και την κυριαρχία των εμπορευμάτων. Στο τελευταίο κεφάλαιο για την κούραση και τους λόγους για τους οποίους ο ίδιος περπατάει, μας λέει: το περπάτημα «φθείρει απαλά το σώμα σαν να το γυαλίζουν, με αποτέλεσμα μια λαμπερή κόπωση».